Która z tytułowych form jest poprawna? Oczywiście – obie! Dlaczego więc są dwie? A, to długa historia!
W języku staropolskim istniały formy krótkie przymiotników dzierżawczych, odpowiadających na pytanie czyj?, takie jak matczyn – dzisiejsze matczyny, Zosin – Zosiny (choć dziś najczęściej po prostu Zosi), Dawidów – dzisiejsze Dawidowy. Historyczną formą są też imiesłowy przymiotnikowe występujące w stylu podniosłym, na przykład w tekstach religijnych: oświecon, umęczon, ukrzyżowan.
Z tamtych czasów zostało nam również kilka tzw. przymiotników prostych, takich jak zdrów, wesół, łaskaw, pełen, godzien, i właśnie winien – oraz rad, wart, kontent. Krótkie formy są mianownikami rodzaju męskiego, w zdaniu mogą pełnić funkcję orzecznika w orzeczeniu imiennym: Bądź zdrów, Jestem rad, Czy byłbyś łaskaw?, Jest pełen sprzeczności itp. Te krótsze formy nie mogą jednak pełnić w zdaniu funkcji przydawki. Możemy powiedzieć: Bądź zdrów, mój drogi chłopcze, ale nie możemy powiedzieć: Jan jest zdrów chłopcem. W tym ostatnim zdaniu trzeba użyć odpowiedniej formy przymiotnika zdrowy.
Większość krótkich form ma swoje odpowiedniki z końcówką -y: zdrowy, wesoły, łaskawy, pełny, godny, winny. Tylko trzy: rad, kontent i wart są tej końcówki pozbawione. Dwa z nich: rad i kontent są już przestarzałe, współcześnie pojawiają się głównie w tekstach literackich: Rad bym jednak wiedzieć, z kim rozmawiam. Przymiotnik rad występuje też w wyrażeniu rad nierad ‘niechętnie’. Przymiotnik kontent został wyparty przez imiesłów przymiotnikowy zadowolony. „Walczy” jeszcze przymiotnik wart, ale się powoli poddaje… Coraz częściej przyłącza końcówkę -y, przez co upodabnia się do innych współczesnych przymiotników męskich. Wspieramy go w tej samotnej walce, czujemy jednak, że szanse ma coraz mniejsze…
Wróćmy do tytułowych wyrazów winny i winien. Przymiotnik winien, tak jak inne krótkie formy, występuje w zdaniu jako orzecznik: Jest nam winien wyjaśnienia. Słowa winien używamy wtedy, gdy mówimy, że ktoś jest ‘zobowiązany do czegoś’, zwłaszcza gdy chodzi o zobowiązania pieniężne: Jan jest winien firmie tysiąc złotych. Trzeba dodać, że winien może także pełnić funkcję czasownika: Winien oddać nam przysługę. Dziś jednak częściej używamy w tym znaczeniu formy powinien.
Przymiotnik winny to zarówno ‘taki, który popełnił coś złego’: Jest winny kradzieży samochodu, jak i ten, który ‘ma jakieś zobowiązania’: Jest mi winny pieniądze. Podczas gdy forma winien ma ograniczenia w użyciu (tylko jako orzecznik), winny ma swobodę w zajmowaniu miejsca w zdaniu.
Winny ma też związek z winem, ale czy wino ma związek z winą – to już temat na inne rozważania.
Ewa Kołodziejek
