Wyraz sędzia jest dziś dość często używany w języku publicznym z racji różnych politycznych sporów. To bardzo ciekawe gramatycznie słowo, któremu warto poświęcić więcej uwagi.
Sędzia jest nazwą pod względem fleksyjnym niejednoznaczną. Ma budowę typową dla rzeczowników żeńskich (kończy się na spółgłoskę -a), zatem bez względu na to, kogo nazywa, przybiera w odmianie formy żeńskie: w dopełniaczu – sędzi (jak pani), w celowniku – sędzi (jak pani), w bierniku – sędzię (jak kobietę), w narzędniku – sędzią (jak kobietą), w miejscowniku – o sędzi (jak o pani). Taki wzorzec odmiany był niegdyś właściwy dla obu rodzajów gramatycznych. Jednak współcześnie w rodzaju męskim dopełniacza, celownika, biernika i miejscownika dominują formy przymiotnikowe: sędziego (jak niebieskiego), sędziemu (jak niebieskiemu), o sędzim (jak o niebieskim).
Skąd ta niekonsekwencja? Profesor Witold Doroszewski nazwał ją przed laty „wykolejeniem gramatycznym”: „Wyraz sędzia dlatego się wykoleił w swojej odmianie, otrzymując formy przymiotnikowe sędziego, sędziemu, że uległ wpływowi takich wyrazów z języka prawniczego odmienianych przymiotnikowo, jak podkomorzy, wojski, woźny”. Faktycznie, formy podkomorzego, wojskiego, woźnego nie budzą wątpliwości gramatycznych i mogły przyczynić się do zaniku niektórych form rzeczownikowych w odmianie słowa sędzia (dodajmy tu jeszcze łowczego, koniuszego, podczaszego). W efekcie męski rzeczownik sędzia odmienia się dziś według deklinacji mieszanej, trochę jak rzeczownik, trochę jak przymiotnik: sędzia, sędziego, sędziemu, sędziego, z sędzią, o sędzi (rzadziej: sędzim). W rodzaju żeńskim odmiana jest konsekwentnie rzeczownikowa: M. sędzia, D. sędzi, C. sędzi, B. sędzię, N. sędzią, Msc. o sędzi. W liczbie mnogiej sędzia różni się rodzajowo w mianowniku: sędziowie (oni), sędzie (one) oraz w dopełniaczu: panów sędziów i pań sędzi.
Być może z powodu zanikania męskich form rzeczownikowych w niektórych instytucjach sądowych preferuje się formy przymiotnikowe także w stosunku do kobiet: dokumenty sędziego Joanny Kowalskiej. Nie jest to praktyka godna pochwały, bo tylko formy męskie ustępują przymiotnikom. Odmiana żeńska jest konsekwentnie rzeczownikowa: dokumenty sędzi Joanny Kowalskiej.
I jeszcze jedna kwestia związana z analizowaną nazwą: słowo sędzina. Tylko w dawnym znaczeniu: żona sędziego ta słowotwórcza forma miała nacechowanie neutralne. Współcześnie sędzina może występować w dwu znaczeniach notowanych w słownikach: ‘kobieta pełniąca funkcję sędziego w zawodach sportowych’ albo ‘kobieta będąca sędzią (w sądzie)’. W obu znaczeniach wyraz sędzina ma jednak nacechowanie potoczne, więc wobec pani sędzi lepiej go nie używać.
Ewa Kołodziejek
