Rodzaj gramatyczny rzeczowników to sprawa istotna, bo od tego, jaki rodzaj przypiszemy konkretnemu wyrazowi, zależy konstrukcja całego tekstu. Najczęściej w wyborze pomaga budowa wyrazu. Rzeczowniki męskie zakończone są na spółgłoskę: syn, chłopak, rzeczowniki żeńskie na samogłoskę -a: córka, dziewczyna, rzeczowniki nijakie na -o, -e, -ę: dziecko, słońce, pisklę. To jednak spore uogólnienie, wszak męski rzeczownik mężczyzna ma końcówkę -a, a żeńska dłoń kończy się spółgłoską. Przykładów odstępstw od ogólnej zasady jest znacznie więcej.
Z reguły radzimy sobie z właściwym doborem rodzaju gramatycznego do konkretnego wyrazu, choć w szczegółach pojawiają się wątpliwości. Dotyczy to zwłaszcza wyrazów zapożyczonych, nazw własnych i skrótowców. O takie słowa pyta długoletni czytelnik moich felietonów: „To show czy ten show? Ten Caritas czy ta Caritas Polska, to status quo czy ten status quo? Co decyduje o rodzaju w języku polskim wszystkich niespolszczonych wyrazów obcych?”.
Zwykle o rodzaju zapożyczeń decydują te same reguły, czyli ostatnia głoska w wymówionym wyrazie. Angielski wyraz show notują słowniki języka polskiego w znaczeniu ‘widowisko sceniczne i estradowe o charakterze rewiowym’. Jest słowem nieodmiennym, zakończonym w wymowie głoską [ł], ma więc rodzaj męski: Zachwycać się nowym show.
Łacińskie wyrażenie status quo składa się z zakończonego spółgłoską męskiego rzeczownika status ‘stan prawny, pozycja społeczna, funkcja’, ale o jego rodzaju decyduje zakończony samogłoską -o element quo, precyzujący znaczenie: ‘stan (prawny, polityczny) istniejący w danej chwili’. Całe wyrażenie ma więc rodzaj nijaki i jest nieodmienne.
Caritas jest łacińskim słowem o kilku znaczeniach: ‘szacunek, miłość’, ale i ‘niedostatek, drożyzna’. W nazwie katolickiej organizacji charytatywnej dominuje znaczenie teologiczne: ‘postawa miłosierdzia, niesienie pomocy bliźniemu’. Jako nazwa własna Caritas ma rodzaj męski, w zdaniu przybiera formy gramatyczne właściwe temu rodzajowi: współpraca z Caritasem, działać w Caritasie itp. Żeński człon Polska, uszczegółowiający zasięg działania organizacji, nie wpływa na rodzaj gramatyczny całej nazwy.
W liście od Czytelnika jest jeszcze pytanie o rodzaj gramatyczny skrótowców, konkretnie: PiS, KO i PKP. W skrótowcach o rodzaju decyduje albo ostatnia wymawiana głoska, albo główny człon w rozwiniętej nazwie. Zatem PiS ma rodzaj męski, a Prawo i Sprawiedliwość rodzaj nijaki. KO może mieć rodzaj nijaki albo rodzaj żeński – Koalicja Obywatelska. Z PKP sprawa jest bardziej skomplikowana, bo skrót kojarzymy z żeńską koleją, jego rozwinięcie: Polskie Koleje Państwowe wymaga form niemęskoosobowych: te koleje coś zrobiły, a w języku potocznym używamy go w rodzaju nijakim: pekape zrobiło.
Jak widać, czasem do podjęcia decyzji o rodzaju gramatycznym potrzebna jest głębsza analiza nazwy i podstawowa wiedza gramatyczna.
Ewa Kołodziejek
