Przed paroma dniami Nowojorczycy uhonorowali naszą wielką rodaczkę nadaniem jej imienia ulicy na Manhattanie. Na tabliczce znalazło się nazwisko w pełnym brzmieniu: Maria Skłodowska-Curie.
To dla nas ważna sprawa, bo znacznie częściej Marię Skłodowską-Curie nazywano tylko nazwiskiem odmężowskim: Marią Curie. Tak jest znana w świecie i tak się sama podpisywała. Teraz uhonorowana jest także pierwsza, polska część jej złożonego nazwiska. W nazwie ulicy został zachowany tradycyjny szyk członów, co w przypadku naszej rodaczki nie jest tak oczywiste.
W czasach mojej wczesnej młodości mieszkałam w dzielnicy Szczecina, której ulice upamiętniały wielkich Polaków: Jana Kochanowskiego, Bolesława Prusa, Wincentego Pola, Ignacego Krasickiego, Stanisława Wyspiańskiego. Tylko jedna ulica upamiętniała kobietę: Marię Curie-Skłodowską. Nie wiem, czy taki szyk członów nazwiska widniał w dokumentach, wiem natomiast, że tak tę ulicę nazywaliśmy. Zestawienie Curie-Skłodowska dobrze brzmiało, miało ładną melodię.
Szyk był nietypowy, sprzeczny z tradycją ustalającą chronologiczną kolejność członów w nazwiskach kobiet: najpierw nazwisko po ojcu, później po mężu. Dlaczego zatem w nazwisku wybitnej uczonej człony stały w odwrotnej kolejności? Tak było nie tylko na szczecińskim Pogodnie, lecz także w wielu innych miastach. Tak jest do dzisiaj w oficjalnej nazwie Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (stąd popularny skrót UMCS).
Językoznawcy podają różne przyczyny. Profesor Witold Doroszewski pisał tak: „używanie formy Curie-Skłodowska tłumaczy się prawdopodobnie tym, że w ten sposób zostaje jak gdyby mocniej podkreślona polska część tego połączenia dwóch nazwisk, bo część pierwsza staje się wówczas czymś jak przydomek, a więc jak gdyby dodatkiem do nazwiska”. Profesor Jan Miodek natomiast widzi tu przykład funkcjonowania w języku tak zwanego prawa rosnących członów. W stałych zbitkach wyrazowych zawierających równorzędne części element krótszy z reguły występuje przed dłuższym: Pat i Pataszon, ład i porządek, esy floresy, wóz albo przewóz. Nawet łacińskie plus minus ma odwrócony rodzimy odpowiednik mniej więcej, zgodny z zasadą rosnących członów.
Tak samo jest w szyku nazwisk: Boy-Żeleński, Bór-Komorowski, Grot-Rowecki: na pierwszym miejscu człon krótszy, na drugim dłuższy. Być może stąd dawniejszy szyk Curie-Skłodowska. O tym szyku pisał w poradni językowej PWN doktor Jan Grzenia: „Uczona znana jest w świecie jako Marie Curie, Nagrody Nobla otrzymała zresztą jako Francuzka (…) Nazwisko Skłodowska dodano u nas, aby podkreślić jej związek z Polską”.
Tak czy inaczej – mamy w Nowym Jorku ulicę Marii Skłodowskiej-Curie! A jeśli jeszcze wizerunek tej wybitnej polskiej uczonej, jednej z najważniejszych postaci w dziejach światowej nauki pojawi się na nowym banknocie euro, to tylko pękać z dumy!
Ewa Kołodziejek
