– Jeśli masz jakieś językowe dylematy, to śmiało pytaj! – zachęcałam znajomego miłośnika polszczyzny. – Nie omieszkam – odparł i… poprosił o analizę tego wyrazu.
Czasownik nie omieszkać definiowany jest jako ‘nie zaniedbać sposobności zrobienia czegoś’. Jeśli chcemy jednak odnaleźć to hasło w słownikach, to najczęściej musimy szukać wyrazu omieszkać. Jest ono opatrzone kwalifikatorem dawne i wyjaśnieniem, że dziś utrzymuje się tylko w języku prawniczym. Omieszkać stawiennictwa to po prawniczemu ‘nie stawić się gdzieś, opuścić coś, spóźnić się na coś; zawieść’. We współczesnej polszczyźnie ogólnej omieszkać już bez przeczenia nie występuje.
Co się kryje w tym dawnym słowie? Na pewno czasownik mieszkać, ale w pierwotnym znaczeniu: ‘zwlekać, ociągać się, spóźniać się, guzdrać się, bawić się’. Często występował z przedrostkiem: omieszkać, zmieszkać, zamieszkać, pomieszkać, przemieszkać. Słowniki etymologiczne opisują historię znaczenia czasownika mieszkać: ‘długo mieszać coś; zajmować się czymś wymagającym wytrwałości; zatrzymywać się przy jakiejś czynności; przebywać długo, stale przy czymś; robić coś powoli, ociągać się; przeszkadzać w czymś’. Owe znaczenia wyjaśniają przy okazji sens słowa mieszkanie, wszak „długo w nim przebywamy”. Jasna jest też rozłączna pisownia czasownika nie omieszkać, bo choć dziś nie używamy słowa omieszkać, to jest zaświadczone w dawnych tekstach.
Skoro o dawnych słowach mowa, to jeszcze jedno jest warte analizy. Przed dwoma laty w uniwersyteckim dyktandzie pojawiło się słowo ochędóstwo. Nie wszystkim uczestnikom udało się je poprawie zapisać, a błędy wynikały także z nieznajomości tego wyrazu. Moje pokolenie znało ochędóstwo z Trenu Jana Kochanowskiego zaczynającego się słowami: „Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory mojej najmilszej cory”. Wydawało się nam bardzo atrakcyjne, pewnie dlatego je zapamiętaliśmy.
Hasło ochędóstwo jest notowane w „Wielkim słowniku języka polskiego” PAN w dwóch znaczeniach, w obu z kwalifikatorem dawne: ‘czyjeś ubranie i rzeczy codziennego użytku’ oraz ‘działania w celu zachowania czystości i porządku’. Ale z ilustrujących je przykładów wynika, że choć jest dawne, to nie zostało zapomniane, bo pojawia się też w tekstach współczesnych. Pochodzi od przestarzałego przymiotnika chędogi ‘porządny, schludny, czysty’, ale też ‘piękny, wytworny, urodziwy, dobry, uczciwy, pilny, staranny’, i od czasownika chędożyć ‘czyścić, sprzątać, porządkować; przyozdabiać, upiększać’: chędożyć ubranie, izbę, obejście.
Dawne słowa ochędóstwo, chędogi, chędożyć występują dziś jako stylistyczne nawiązania do przeszłych czasów. Atrakcyjny brzmieniowo czasownik chędożyć bywa używany w jeszcze innym sensie, niemającym z dawnymi znaczeniami żadnego związku.
Ewa Kołodziejek
