A dlaczego świeci słońce?, A dlaczego piesek szczeka? – tak najczęściej formułują pytania dzieci ciekawe świata. O dzieciach i dla dzieci powstały książki pod tytułami: „A dlaczego?” Anny-Clary Tidholm czy „Tato, a dlaczego? 50 prostych odpowiedzi na piekielnie trudne pytania” Wojciecha Mikołuszki. Czy zatem zdanie zaczynające się od a dlaczego? jest „dziecięce”? Oczywiście nie! Jest charakterystyczne dla języka potocznego, ale w zależności od kontekstu może być różnie odbierane. Rozłóżmy je więc na czynniki pierwsze.
Dlaczego jest zaimkiem przysłownym pytajnym, wprowadzającym prośbę o wyjaśnienie czegoś: Dlaczego jesteś smutna?, Dlaczego nie byłeś w szkole?, Dlaczego zablokowano mi konto?. Tak sformułowane pytania są neutralne, pytający chce wiedzieć, jaka jest przyczyna określonego stanu rzeczy. Gdy jednak zaimek dlaczego poprzedzi słowo „a”, to nacechowanie zdania może się zmienić. Wyraz „a” najczęściej pełni w zdaniu funkcję spójnika, jednak w pytaniu: a dlaczego? jest partykułą, a funkcją partykuły jest modyfikacja sensu wypowiedzi. Na przykład neutralne zdanie: Przyjechał w zależności od poprzedzającej go partykuły będzie miało różne znaczenie: Nie przyjechał, Czy przyjechał?, Niechby przyjechał, Byleby przyjechał, Oby przyjechał itp. Gdy na pytanie: Czy przyjechał? odpowiemy: A przyjechał, to w odpowiedzi da się odczuć albo satysfakcję, albo radość, albo niechęć, albo jeszcze inne emocje mówiącego, zależne od kontekstu.
Pytanie: dlaczego? poprzedzone partykułą „a” także może mieć różny wydźwięk. Może być neutralne i wyrażać tylko ciekawość pytającego, tak jak pytają dzieci. Może mieć charakter kontrolujący: A dlaczego nie byłeś w szkole?. Może być ukrytą pretensją: A dlaczego kuchnia nie jest posprzątana?. Może mieć wręcz charakter oskarżycielski, na co zwrócił uwagę korespondent poradni językowej: „Moja dyrekcja w korespondencji z pracownikami bardzo często zadaje pytania, które zaczynają się od spójnika a: A czemu to jest zrobione tak, a nie inaczej?, A dlaczego w przygotowywanym raporcie wspominasz o tym, a o tamtym nie wspominasz?. Często jest to komentarz do wykonanej pracy, rodzaj uwagi. Odbieram to jako niegrzeczne, kąśliwe. Inni pracownicy uważają to za normalne”.
Pytanie korespondenta świadczy o tym, że partykuła „a” postawiona przed dlaczego nie zawsze jest neutralna. W korespondencji dyrekcji z pracownikami może być odbierana jako napastliwa i sugerować, że pracownik coś zrobił źle. Ale w prywatniej korespondencji między znajomymi pytanie: „A dlaczego gotuję zupę, ale pilnuję zupy? nie jest niegrzeczne. Może być trochę zaczepne, bo wyczuwam w nim podtekst w stylu „co tam znowu językoznawcy wymyślili”. Ale może się mylę, bo jak wynika z powyższego wywodu, pytanie: a dlaczego? można interpretować rozmaicie, w zależności od intencji odbiorcy. A intencje osób interesujących się polszczyzną są zwykle dobre i szczere.
Ewa Kołodziejek
