Siedzieliśmy sobie z przyjaciółmi w ogródku, świętowaliśmy imieniny Anny i Grażyny, wspominaliśmy, jak to drzewiej bywało… Drzewiej? Skąd to dziwne słowo? – ktoś zapytał. Czy ma coś wspólnego z drzewem?
Nie znalazłam w słownikach jednoznacznego powiązania rzeczownika drzewo z przysłówkiem drzewiej, choć mają wspólną historyczną formę drzewie. Jako rzeczownik drzewie znaczyło ‘drzewo, drzewa’ albo ‘drzewce’ – drewniany trzon sztandaru, kosy, łopaty’. Jako przysłówek drzewie, drzewiej jest synonimem słowa ‘dawniej’, chociaż w słowniku tzw. warszawskim z 1900 roku jest też podane znaczenie przeciwne: ‘prędzej, rychlej, pierwej, wprzód’ obok znaczenia ‘dawniej, przedtem, niegdyś, ongi’.
W „Słowniku etymologicznym” Aleksandra Brücknera notowane jest tylko jedno znaczenie przysłówka drzewiej – ‘dawniej’, które było znane do XVII wieku, a później zapomniane. Współcześnie używane jest jako stylistyczny ozdobnik, o czym świadczą choćby cytaty zamieszczone w „Wielkim słowniku języka polskiego” PAN: „Dodatki do chleba przygotowywały panie z Miejskiego Domu Kultury w Słupcu. Specjalnie na ten cel zakupiono słoninę, przemielono ją i przez trzy dni warzono, jak to drzewiej bywało”. I właśnie w tym połączeniu: jak to drzewiej bywało ten archaiczny przysłówek ocalał od zapomnienia.
Synonimami słowa drzewiej są wyrazy dawniej, niegdyś, ongiś. Ongiś pojawia się chyba tylko w języku pisanym, z mówionego wyparł go przysłówek kiedyś albo przysłówek onegdaj. Ten ostatni trochę „nielegalnie”, bo jego podstawowym znaczeniem jest ‘przedwczoraj’. Widać dawni Polacy mieli potrzebę używania specjalnej nazwy na ‘dzień przedwczorajszy’, podczas gdy nam wystarczają formy przedrostkowe: wczoraj, przedwczoraj, przedprzedwczoraj. Wyraz przedprzedwczoraj pojawia się głównie w języku mówionym, w tekście pisanym wygląda trochę ryzykownie, chociaż zapisany jest poprawnie. Jego synonimem jest mniej zaskakujący ortograficznie przysłówek przedonegdaj, chyba już nieużywany.
Przysłówek onegdaj jest ciekawy etymologicznie. W XV wieku miał formę onegda, a wcześniej onegdy i był używany w znaczeniu ‘w on czas, gdy; dawniej niż wczoraj’. Forma onegdy pod wpływem formy wczora ‘wczoraj’ przekształciła się w postać onegda. Wczora i onegda odpowiadają dzisiejszym wczoraj i przedwczoraj.
Z przysłówków onegdy i ongdy wywodzi się przysłówek ongi ‘dawno temu, dawniej niż wczoraj’. Jeśli dziś używamy go w postaci ongiś, to według „Słownika etymologicznego” Andrzeja Bańkowskiego zawdzięczamy ją Adamowi Mickiewiczowi, który „pomieszał w ten sposób dziwne mu u klasyków ongi z romantyczniejszym niegdyś”. Ponoć ongiś „szerzy się dopiero w I połowie XX wieku”.
Ewa Kołodziejek
