Czwartek, 30 maja 2024 r. 
REKLAMA

Wędrówka znaczeń

Data publikacji: 2023-09-01 08:50
Ostatnia aktualizacja: 2023-12-23 05:54

Są słowa, które wędrując po różnych tekstach i kontekstach, zmieniają swoje znaczenie. Jest to zwykle proces długi, wieloletni, a nawet wielowiekowy. Słowo, które niegdyś miało inny sens, współcześnie może być używane w całkiem lub prawie innym znaczeniu. 

Weźmy słowo godność, które dziś rozumiemy jako ‘poczucie własnej wartości, szacunek do samego siebie, honor, dumę’. W tekstach o charakterze oficjalnym można też użyć słowa godność w znaczeniu ‘zaszczytne stanowisko, wysoki urząd’. Ale gdy ktoś pyta o naszą godność, to bardzo uprzejmie pyta o nasze nazwisko, bo i taki sens: ‘nazwisko, godło’ miało niegdyś to słowo. Mimo że znaczenie godności przeszło dość długą drogę, to zachowany został symboliczny związek między ‘nazwiskiem’ a ‘dumą i honorem’.

Są jednak słowa, które na przestrzeni wieków znacznie bardziej zmieniły swój sens. Przymiotnik gładki to niegdyś ‘ładny, urodziwy’ albo ‘uprzejmy, dobrze wychowany, ugrzeczniony’. Dziś słowem gładki raczej nie opisujemy ludzi, tylko przedmioty. Gładka może być jakaś powierzchnia bez nierówności albo materiał bez wzorów.

Przymiotnik poczciwy to dawniej ‘przestrzegający zasad moralnych, szlachetny, prawy, uczciwy’. Pamiętamy zapewne z czasów szkolnych „Żywot człowieka poczciwego” Mikołaja Reja, opisujący życie człowieka szlachetnego, będącego wzorem dla innych. Współcześnie słowo poczciwy straciło swój patos i używane jest w znaczeniu ‘dobroduszny, przyjazny, życzliwy w stosunku do innych’.     

Dość daleko od pierwotnego znaczenia jest dziś słowo grzeczny, kiedyś znaczące ‘stosowny, odpowiedni, należyty, wyborny, doskonały’, a także ‘znaczny, pokaźny’. W słownikach owe znaczenia ilustrowane są cytatami z powieści Henryka Sienkiewicza: „Jest tam grzecznej jazdy kilka tysięcy” (‘wybornej, doskonałej’), „Jedź, swego nie daruj! (…) wcale grzeczna kwota ci się należy” (‘pokaźna, spora’). Dziś grzeczny to ‘uprzejmy, zgodny z zasadami dobrego wychowania’.

Ciekawą drogę przebyła bielizna pierwotnie oznaczająca ‘kolor biały, biel’: „Bór już był niedaleko, gdy tumany opadały na chwilę, wyrastał nagle z bielizny ogromną ciemną  ścianą pni zwartych” (Władysław Reymont, „Chłopi”). Bielizna to była także ‘biała suknia, biały strój’, który pamiętamy z opisu Zosi w „Panu Tadeuszu”: „Pośrodku szła dziewczyna, w bieliznę ubrana, w majowej zieloności tonąc po kolana”. Bieliznę w znaczeniu ‘biała pościel’ pamiętam z rodzinnego domu, gdy nikt nie marzył nawet o kolorowych powłokach i poszewkach. Dziś bielizna, niekoniecznie biała, to ‘spodnia odzież noszona pod wierzchnim ubraniem’. 

I jeszcze afera, w przeszłości ‘sprawa do załatwienia’, współcześnie albo ‘nieuczciwe przedsięwzięcie’, albo ‘bulwersujące wydarzenie’. 

Jest taka piękna metafora: słowa to mosty przerzucone nad wiekami, bo łączą nas, teraźniejszych użytkowników języka, z przeszłością. A lektura słowników gromadzących wyrazy dawne i zapomniane jest i pasjonująca, i pouczająca. 

Ewa Kołodziejek 

Komentarze

Stratos Vasdekis
2023-10-28 23:50:24
Dziś wulgarne słowo „chędożyć” (o partnerze aktywnym: ‘mieć stosunek płciowy’) dawniej miało dwa zupełnie inne znaczenia: ‘czyścić’ i ‘ozdabiać, czynić pięknym’. Np. u Reymonta: „Maciusiowi łuna radości zaświeciła w oczach, cofnął się jednak w przepisany sposób i dalej zapalczywie chędożył konie…” Władysław Reymont, trylogia „Rok 1794” („Nil desperandum”, t. 2), 1918 r.
Stratos Vasdekis
2023-10-28 23:23:25
Wyraz „czerstwy” kojarzy nam się przede wszystkim ze ‘stwardniałym, nie najświeższym chlebem’. Jego dawne znaczenie jednak było zupełnie przeciwne do obecnego: „czerstwość” była synonimem ‘świeżości, młodości’. Mickiewicz pisze w „Panu Tadeuszu”: „Tyż to jesteś ów sławny rębacz Kościuszkowski, Ów Maciej, zwany Rózga! Znam ciebie ze sławy. I proszę, takiś dotąd czerstwy, taki żwawy!”.
Stratos Vasdekis
2023-10-28 23:03:45
Niewiele osób wie, że rzeczownik „potrzeba” przez wieki oznaczał ‘bitwę’. Dowodów dostarczają chociażby listy króla Jana III Sobieskiego do Marysieńki: „Odjechali od nas i Szafgocz, i ablegat, który się zaraz po potrzebie tak odmienił, że by go człowiek żaden przedtem go znający nie poznał , bo nie tylko że pyszny, że stroni od wszystkich, ale jeszcze gada, upiwszy się, des impertinences”. Mowa tu o kimś, kto wsławiwszy się w potrzebie, czyli bitwie, zaczął wywyższać się ponad innych.
Stratos Vasdekis
2023-10-28 22:53:56
Kiedyś wyraz „rzeźba” oznaczał ‘rzeź’. Co ma wspólnego rzeź z rzeźbą? Wbrew pozorom wiele. Jedna i druga są efektem tej samej czynności: rzezania. Rzezać (rżnąć, zarzynać) można było zarówno tworzywa, z których wykonywano rzeźby oraz przedmioty codziennego użytku, jak również ludzi.
Stratos Vasdekis
2023-10-28 22:45:52
Ciekawą ewolucję przeszło słowo „konfident”. Obecnie oznacza ono ‘donosiciela, kapusia’. Jednak jeszcze niezbyt dawno słowo to miało pozytywne konotacje i oznaczało ‘człowieka zaufanego, powiernika’ , jak np. w poniższym fragmencie :Potopu”, gdy Wołodyjowski mówi do Kmicica: „Potem był jeszcze i Skrzetuski, przyjaciel mój serdeczny i konfident, o którym waść musiałeś słyszeć”.

Dodaj komentarz

HEJT STOP
0 / 500