W polszczyźnie zdarza się dość często, że jeden wyraz może występować w zdaniu w kilku funkcjach. Nie chodzi mi o homonimy, takie jak babka, która może być babcią, ciastem i ładną dziewczyną, czy kłusować czyli ‘biec kłusem’ albo ‘nielegalnie polować’. Chodzi mi o takie słowa jak tytułowy niż, co to raz jest spójnikiem, raz przyimkiem, a innym razem rzeczownikiem.
Jako rzeczownik niż nie będzie nas tym razem interesował, choć dla porządku odnotujmy jego różne znaczenia: ‘rozległa nizina’: Niż Wschodnioeuropejski, ‘niski poziom czegoś’: niż demograficzny, ‘obszar niskiego ciśnienia atmosferycznego’: niż nad Polską. Jednak bardziej interesujący jest niż w funkcji spójnika i przyimka.
Spójnik niż łączy dwa człony porównania, na przykład: Taniej jest zapobiegać niż leczyć; Wolę umrzeć niż tak żyć; Ma więcej szczęścia niż rozumu; Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu. Człony porównania połączone spójnikiem niż mogą być także zdaniami (decyduje o tym obecność czasownika): Wydawał się dużo młodszy, niż był w istocie; Wypadek okazał się dużo poważniejszy, niż się wcześniej zdawało; Obraz był inny, niż się spodziewaliśmy. Zwróćmy uwagę na interpunkcję w tych dwóch typach zdań. Jeśli spójnik niż łączy dwa wyrazy, np. umrzeć i żyć, szczęście i rozum, albo dwa wyrażenia, np. wróbel w garści i gołąb na dachu, to nie stawiamy przed nim przecinka. Jeśli natomiast niż jest wyrazem łączącym dwa zdania, to przecinek jest potrzebny: Zrobił więcej, niż obiecał.
Przyimkowa funkcja wyrazu niż jest bardzo bliska funkcji spójnikowej. Przyimek niż, podobnie jak spójnik niż, występuje w porównaniach, np. Ogórki tańsze niż pomidory. Stoi zwykle po przymiotniku i przysłówku w stopniu wyższym albo po wyrazach inny, inaczej, odwrotny, przeciwny, a także po czasowniku woleć. W niektórych słownikach języka polskiego funkcje spójnikowa i przyimkowa tego wyrazu są rozdzielane, w innych objaśniane łącznie. Dla użytkowników polszczyzny kategoria gramatyczna nie ma większego znaczenia, ważne są natomiast dwie kwestie poprawnościowe.
Pierwsza to omówione już stawianie i niestawianie przecinka przez niż. Druga to zdarzająca się wymiana wyrazu niż na słowo jak. „Nurtuje mnie kwestia używania słowa jak w zastępstwie spójnika niż – pisze korespondentka poradni językowej. – Mam na myśli konstrukcje: lepszy jak poprzedni w znaczeniu lepszy niż poprzedni. Czy jest to regionalizm, czy może jakaś forma archaiczna?” – pyta. Nie, użycia słowa jak zamiast niż nie da się wytłumaczyć inaczej niż tylko nieznajomością reguł składniowych polszczyzny. Więc nie: Wolę kawę jak herbatę, tylko: Wolę kawę niż herbatę. Spójnik jak możliwy jest tylko w konstrukcjach z zaprzeczonym przymiotnikiem w stopniu wyższym: Nie ma nic piękniejszego jak (albo: niż) wschód słońca nad morzem.
Warto dodać, że wyraz niż jest osią konstrukcyjną wielu skrzydlatych słów: Lepszy rydz niż nic; Lepiej późno niż wcale; Lepszy w domu groch, kapusta niż na wojnie kura tłusta; Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego.
Ewa Kołodziejek
