Jak sobie poradzić z odmianą wielowyrazowych liczebników zbiorowych? Liczebniki te już same w sobie są problematyczne, bo nie można ich łączyć z większością rzeczowników.
Na przykład liczebnik główny pięć może się łączyć z rzeczownikami żeńskimi: pięć kobiet, pięć książek, z rzeczownikami męskimi: pięć samochodów, pięciu mężczyzn, albo z nijakimi: pięć okien, pięć słońc. Ale nie wszystkie rzeczowniki nijakie łączą się z liczebnikami głównymi. Jeśli rzeczownik oznacza istoty młode, których nazwa kończy się na -ę, na przykład: niemowlę, pisklę, to wymaga liczebnika zbiorowego: pięcioro niemowląt, siedmioro piskląt.
Z liczebnikiem zbiorowym łączą się rzeczowniki niemające liczby mnogiej: usta, sanie, skrzypce, drzwi, urodziny itp.: dwoje ust, czworo sań, pięcioro skrzypiec, sześcioro drzwi, siedmioro urodzin. Tak, wiem, nikt nie mówi siedmioro urodzin i prawie nikt nie mówi sześcioro drzwi. Przy drzwiach pomaga nam wyraz para: sześć par drzwi, choć to niezgodne z normą. Ze słowem para łączą się bowiem rzeczowniki, których części są jakoś „sparowane”: okulary, nożyczki i cała dolna garderoba z nogawkami lub otworami na nogi: spodnie, majtki itp. A zamiast mówić: Mam zaproszenie na siedmioro urodzin mówimy zwykle: siedem urodzin albo siedem zaproszeń na urodziny.
Faktycznie więc liczebniki zbiorowe wychodzą z użycia, bo są zbyt trudne jak na potrzeby współczesnych użytkowników języka. Piszę to z żalem, bo mam świadomość, że zmniejsza się zasób słowny polszczyzny, upraszcza gramatyka, a to ogranicza możliwości opisu świata. Swój żal wyrażałam już w tym miejscu kilkukrotnie, ale znów się nazbierało… A to everything z powodu pytania, które zadał mi mój dociekliwy student: jaką formę przybiera pierwszy człon liczebnika w zdaniu informującym, że w szpitalu jest 174 niemowląt, a ja się nimi interesuję.
Większość osób użyje tu wygodnych liczebników głównych: interesuję się stu siedemdziesięcioma czterema niemowlętami, studentowi chodziło jednak o liczebnik zbiorowy. Jeśli taki liczebnik składa się z setek, dziesiątek i jedności, to formę zbiorową muszą przybrać jedności: czworo, mogą przybrać dziesiątki: siedemdziesięcioro czworo albo siedemdziesiąt czworo, a setki formy zbiorowej nie mają. Mają ją tylko liczebniki od dwóch do dziewiętnastu, dziesiątki od dwudziestu do dziewięćdzieciu, nieokreślone: kilkoro, kilkanaścioro oraz liczebnik oboje (obydwoje). Setki, tysiące, miliony formy zbiorowej nie mają, ich funkcję przejmują liczebniki główne.
Czy liczebnik sto będący członem wieloskładnikowego liczebnika zbiorowego się odmienia? Jak powiedzieć: interesuję się sto czy stu siedemdziesiorgiem czworgiem niemowląt? Obie konstrukcje są poprawne, różnią się tylko stopniem wzorcowości. Gdy odmieniamy wszystkie człony, to respektujemy normę wzorcową, gdy nie odmieniamy członu sto, to stosujemy normę użytkową. Dziś różnica między oboma poziomami normy jest coraz mniejsza, ale o formę: stu siedemdziesięciorgiem czworgiem niemowląt wciąż warto walczyć.
Ewa Kołodziejek
