To niewiarygodne, jak jeden mały wyraz może rozpalać społeczne emocje! Zwłaszcza gdy jest to wyraz niesamodzielny, czyli taki, który sam w sobie nie ma znaczenia, nie pełni żadnej funkcji, a w zdaniu musi występować razem z innym słowem. A jednak ma moc wszczynania ogólnospołecznej dyskusji.
Pamiętam niedawny czas, gdy obiektem takich emocji stał się spójnik tudzież. Słowo książkowe, jednak wciąż żywe, obecne w tekstach literackich i w starannej mowie. Jednak w 2018 roku podczas Narodowego Czytania tekst „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego został „wyczyszczony” ze słowa tudzież. „Osoba cenzorska”, przygotowująca tekst do czytania przez prezydencką parę uznała, że słowo jest rzadkie i nieznane współczesnym Polakom. To wystarczyło, by rozpoczęła się powszechna dyskusja, a w efekcie umocnienie pozycji tego spójnika. Niektórzy jego zwolennicy nawet nosili koszulki i torby z hasłem tudzież, łączącym „tych, co wiedzą”.
O słowie tudzież z perspektywy historycznej mówił profesor Jerzy Bralczyk: „Dziwne słowo, oryginalnie i podniośle mówiące, że też. Ponieważ dawniej odnosiło się do miejsca, w jego składzie mamy i tu, i –dzie, jak w gdzie i ówdzie, i partykułę –ż(e), która wskazuje i wzmacnia. Tudzież – ‘w tym samym miejscu’, potem ‘w tym samym czasie’, wreszcie ‘też’. O żadnym rz nie może być mowy, u oczywiście otwarte, a pisownia z tego wszystkiego łączna, bo te składniki same nie dają sobie rady”.
A niedawno przedmiotem publicznej dyskusji stał się przyimek wobec. Konkretnie chodziło o jego znaczenie w sformułowaniu: „Osoba wybrana na stanowisko sędziego Trybunału składa wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ślubowanie”. W słownikach notowanych jest kilka znaczeń przyimka wobec. Może on określać naszą postawę, działania wobec jakiejś osoby czy instytucji: uczucia wobec najbliższych, lojalny wobec podwładnych. Może określać okoliczności o niekorzystnych zwykle konsekwencjach: wobec zagrożenia lawinowego, wobec braku kworum. Bywa podstawą porównania jakichś zjawisk: Wobec twoich kłopotów moje zmartwienia są niewielkie. Komunikuje o obecności danej osoby podczas jakiegoś zdarzenia: Przeprosiła kolegów wobec całej klasy.
Gdy jednak wejrzymy w głąb słowa wobec, a konkretnie gdy zajrzymy do słownika etymologicznego, to znajdziemy bogatszą historię. Wobec, obec, obecny znaczyło pierwotnie ‘ogół, ogólny’, a także ‘gmina, pospólstwo, publiczność’. Różne publiczne obwieszczenia zaczynano słowami: wszem wobec i każdemu z osobna. Wszem, czyli ‘wszystkim’, dziś obecne w powiedzeniach: wszech czasów, ze wszech miar, po wsze czasy. Wobec, czyli ‘ogółowi ludzi zebranych razem’, bo niegdyś obcy to ‘wspólny, społeczny, komunalny’ (stąd obcować ‘być z kimś blisko’). Wszem wobec i każdemu z osobna to ‘wszystkim razem i każdemu z osobna’.
Tak to wygląda z perspektywy historyczno-etymologicznej i semantycznej. Interpretacja znaczenia przyimka wobec zależy więc od kontekstu, a czasem też od tego, co autor miał na myśli i co odbiorca chciał usłyszeć.
Ewa Kołodziejek
