Polskie prawo spadkowe opiera zasady dziedziczenia ustawowego przede wszystkim na stopniu pokrewieństwa i więzach rodzinnych, a nie na ocenie zaangażowania poszczególnych członków rodziny w życie spadkodawcy. Nie ma przy tym znaczenia, czy jedno z dzieci przez wiele lat mieszkało z rodzicem, opiekowało się nim podczas choroby, organizowało leczenie i ponosiło wydatki związane z codziennym funkcjonowaniem, podczas gdy drugie ograniczało kontakt do okazjonalnych wizyt.
Dla wielu osób takie rozwiązanie wydaje się niesprawiedliwe, ponieważ nie uwzględnia rzeczywistego wkładu w opiekę nad rodzicem. Trzeba jednak pamiętać, że przepisy o dziedziczeniu ustawowym nie służą nagradzaniu członków rodziny za opiekę ani rozliczaniu ich wzajemnego zaangażowania. Określają przede wszystkim, komu i w jakiej części przypada majątek zmarłego.
Czy można żądać wynagrodzenia za wieloletnią opiekę nad rodzicem?
To jedno z najczęściej pojawiających się pytań, szczególnie w rodzinach, w których opieka nad starszym lub schorowanym rodzicem przez wiele lat spoczywała na jednej osobie. Wyobraźmy sobie córkę, która przez dziesięć lat codziennie pomagała matce, przygotowywała posiłki, robiła zakupy, organizowała wizyty lekarskie i zapewniała opiekę podczas hospitalizacji. Z czasem obowiązki te stały się tak absorbujące, że córka ograniczyła aktywność zawodową, rezygnowała z wyjazdów i podporządkowała znaczną część swojego życia potrzebom matki.
Po jej śmierci córka uznaje, że skoro przez lata wykonywała czynności, za które profesjonalna opiekunka otrzymywałaby wynagrodzenie, powinna mieć możliwość uzyskania odpowiedniej rekompensaty.
Z prawnego punktu widzenia sytuacja nie jest jednak prosta.
Samo sprawowanie opieki nad rodzicem nie tworzy automatycznie roszczenia o wynagrodzenie. W relacjach rodzinnych wiele czynności wykonywanych jest nieodpłatnie, w ramach wzajemnej pomocy, obowiązków rodzinnych i osobistych więzi. Nie można zatem przyjąć, że każda godzina poświęcona opiece stanowi usługę, za którą po śmierci rodzica należy się zapłata. Inaczej może być w sytuacji, gdy pomiędzy rodzicem a dzieckiem istniało porozumienie przewidujące odpłatne świadczenie określonych usług opiekuńczych. W zależności od okoliczności możliwe jest wówczas rozważenie roszczeń wynikających z zawartej umowy, również wtedy, gdy nie została ona sporządzona na piśmie, o ile przepisy nie wymagały dla danej czynności szczególnej formy. Kluczowe znaczenie ma jednak udowodnienie, że strony rzeczywiście uzgodniły odpłatność, a wykonywane czynności nie stanowiły wyłącznie nieodpłatnej pomocy rodzinnej.
Co istotne, ewentualne roszczenie za opiekę świadczoną za życia rodzica należy odróżnić od rozliczeń pomiędzy spadkobiercami. Jeżeli rzeczywiście powstał dług rodzica, który nie wygasł wskutek jego śmierci, może on stanowić dług spadkowy. Nie oznacza to jednak automatycznego zwiększenia udziału dziecka w spadku.
I na koniec kilka słów o wydatkach na leczenie, utrzymanie domu i opiekę. Czy można odzyskać poniesione pieniądze?
W praktyce często łatwiej wykazać konkretne wydatki niż ustalić wartość wieloletniej osobistej opieki. Zdarza się, że jedno z dzieci przez wiele lat finansuje zakup leków, specjalistycznego sprzętu rehabilitacyjnego, prywatne wizyty lekarskie, opiekę pielęgniarską, a także opłaty związane z utrzymaniem mieszkania rodzica. Łączna wartość takich wydatków może sięgać kilkudziesięciu, a niekiedy nawet kilkuset tysięcy złotych.
Jeżeli dziecko finansowało potrzeby rodzica w wykonaniu własnego obowiązku alimentacyjnego, możliwość późniejszego dochodzenia zwrotu będzie wymagała odmiennej oceny niż w sytuacji, gdy przekazywało środki na podstawie umowy pożyczki albo regulowało określone zobowiązania rodzica z ustaleniem, że zostaną mu zwrócone.
Znaczenie może mieć również to, czy wydatki były darowizną, dobrowolną pomocą rodzinną, czy świadczeniem spełnionym w innych okolicznościach uzasadniających roszczenie o zwrot. Szczególnie istotne jest odróżnienie wydatków ponoszonych za życia spadkodawcy od kosztów związanych z majątkiem spadkowym już po jego śmierci. Te ostatnie, w zależności od ich charakteru, mogą podlegać rozliczeniu pomiędzy współspadkobiercami w ramach działu spadku.
Dlatego osoba, która przez wiele lat finansowała potrzeby rodzica, powinna zgromadzić dokumentację potwierdzającą poniesione koszty, w szczególności potwierdzenia przelewów, faktury, rachunki i korespondencję dotyczącą uzgodnień rodzinnych. Same dowody poniesienia wydatków nie przesądzają jeszcze o istnieniu roszczenia, ale mogą mieć zasadnicze znaczenie dla ustalenia jego podstawy i wysokości.
Równy udział w spadku nie zawsze musi oznaczać identyczny sposób podziału majątku, a dobrze przygotowane porozumienie może uwzględniać okoliczności, których same przepisy o dziedziczeniu ustawowym nie rozstrzygają.
W sprawach spadkowych szczególnego znaczenia nabiera więc nie tylko znajomość prawa, ale również umiejętność oceny ekonomicznych konsekwencji poszczególnych rozwiązań i przewidywania, czy przyjęte ustalenia rzeczywiście pozwolą zakończyć konflikt.
adwokat Agnieszka JUCHNO-MARCJAN
