Środa 21 kwietnia 2021r. 

Słowotwórcze niuanse

Szybko zmieniająca się rzeczywistość uaktywnia słowa rzadko używane, czasem nawet nienotowane w słownikach. Udowodnił to plebiscyt „Słowo roku”, w którym zwycięzcą został koronawirus, rok temu zupełnie nieobecny w polszczyźnie ogólnej. Trzecie miejsce zajęły rzadkie słowa pandemia (wybór kapituły plebiscytu) i apostazja (wybór internautów). Tylko na drugim miejscu znalazło się słowo powszechnie znane, gdyż wszyscy zagłosowali na słowo kobieta/kobiety, doceniając tym samym siłę i odwagę kobiet zabierających głos w ważnych społecznie sprawach.

Słowami najbliższych miesięcy (a może i roku) będą zapewne wyrazy tworzone od czasownika szczepić: szczepionka, szczepienie, zaszczepić, wszczepić, wyszczepić. Co ciekawe, czasownika wyszczepić słowniki nie notują, choć to właśnie on obok szczepionki i szczepienia stał się teraz szczególnie popularny, zwłaszcza w oficjalnych komunikatach rządowych. Nawiasem mówiąc, podobne formy słowotwórcze są dla tych komunikatów charakterystyczne. Przed paroma miesiącami minister zdrowia mówił, że krzywa zachorowań się wypłaszcza i że wymazujemy kopalnie, gdy robiono górnikom testy (wymazy) na obecność koronawirusa.

Z powodu nieobecności w słownikach formy wyszczepić niektórzy sądzą, że jest ona niepoprawna. Jeśli jednak zanalizujemy znaczenie przedrostka wy-, to wątpliwości powinny nas opuścić. Cząstka wy- uzupełnia bowiem podstawowe znaczenie czasownika między innymi o taką treść: ‘osiąganie celu, wyniku, wyczerpanie zakresu czynności’, np. wybłagać, wybudować, wydrzeć, wydusić, wypalić. Zgodnie z tym wyszczepić znaczy ‘osiągnąć wyznaczony cel, wyczerpać zakres czynności, czyli zaszczepić wszystkich bez wyjątku’. Zastrzeżenia wobec tego neologizmu są więc nieuzasadnione.

Różne przedrostki dodawane do czasowników mogą nie tylko zmieniać ich znaczenia, lecz także przenosić czasownik z jednego poziomu stylistycznego na drugi. Niektóre neutralne czasowniki, np. puścić, rzucić, jeść, słać, jechać, jeśli dodamy do nich cząstkę pod-, nabierają nacechowania potocznego, ekspresywnego: podpuścić, podrzucić, podjeść, podesłać, podjechać. A jeśli mają nacechowanie potoczne, to są stylistycznie ograniczone, co powoduje, że nie w każdym typie tekstu mogą się pojawiać. Nie razi mnie, gdy znajomy powie, że podjedzie do mnie i podrzuci mi zakupy, ale czuję stylistyczny zgrzyt, gdy studentka pisze wiadomość i prosi mnie, by jej podesłać termin egzaminu.

Wiem, że to niuans, być może nawet moje czepialstwo, ale jeśli nie będziemy zwracać uwagi na subtelności językowe, to się nam to nasze bogactwo stylistyczne polszczyzny wkrótce spłaszczy, a nawet wypłaszczy. A wtedy o bogactwie już nie będzie mowy…

Ewa Kołodziejek

Komentarze

koMenUję
2021-04-19 16:16:04
Szczepić -bo szczepionka. Wyszczepić ... ale czym wyszczepionką ? Ale jeszcze nie wynaleźli.
z pogardą
2021-02-21 21:43:51
wg mnie "wyszczepić" to można stado bydła, a w stosunku do rasy ludzkiej: wyszczepić pogłowie. Ja rozumiem, że politykierzy to oderwane od życia doczesnego jednostki , ale z taką pogardą o elektoracie po porostu nie wypada mówić.
Ruppert
2021-02-06 15:51:07
"Wyszczepić" brzmi głupio i pretensjonalnie, podobnie jak rok "dwutysięczny dwudziesty" albo "zrobilLIśmy" i "dzieWIĘĆset" . Są jeszcze "dwie alternatywy" ministra zdrowia, wypowiedziane głosem konającego konia który mówi, gdy w istocie chodzi o jedną alternatywę albo-albo. Czuję pogardę dla podobno wykształconych ludzi używających skażonego języka, taką samą, jaką owi sprawcy czują do ojczystej mowy.
Stel
2021-01-27 22:49:12
A ja mam odczucie ,że wyszczepić może odpowiadać również ''wyeliminować''
gienio5
2021-01-23 16:28:45
Wyszczepić oznacza zużyć szczepionkę do zaszczepienia. Wyszczepić, to wyprowadzić szczepionkę na zewnątrz ze zbioru szczepionek do organizmu pacjenta. Zaszczepić, to znaczy wprowadzić szczepionkę do organizmu pacjenta z punktu widzenia pacjenta.
Bleble
2021-01-18 10:26:35
Wyszczepić to odwrotność zaszczepić lub wszczepić, tak jak wyjść-wejść, wylać - wlać,
S.Wilk
2021-01-18 10:13:56
Dla mnie wyszczepić to cofnąć zaszczepić lub wszczepić i nie zgadzam się z Ewą Kołodziejek, która usiłuje usprawiedliwiać twórców tych niuansów. Samo proste znaczenie "wy" - najczęściej jest odwrotnością czegoś już dokonanego. Wejść - wyjść, wszczepić - wyszczepić, zakopać - wykopać, ...tak więc uważam, że stworzone słowo WYSZCZEPIĆ jako samodzielny wyraz ma znaczenie odwrotne do ZASZCZEPIĆ.
Andrzej
2021-01-15 09:16:59
Dla mnie, z punktu medycznego, bardziej zrozumiałe jest "wyszczepienie" szczepionki, czyli jej zużycie. Dla ludzi i zwierząt wolę, że się ich szczepi, zaszczepi, no i koniecznie PRZECIW, a nie NA.
Efka
2021-01-11 14:27:18
Ja powiedziałabym tak po chłopsku: -Wyszczepiliśmy juz cały zapas szczepionki, ale zaszczepiliśmy zaledwie 2% społeczeństwa :))))))) Czy szczep jest odpowiedni do zarazy, to okaże się po latach:))))) Poligin doświadczalny to cała populacja ludzka.
Lub inaczej
2021-01-08 23:03:52
A w imie "Kogo i czego" ten Polski jezyk - musi miec az tyyyle utrudnien... ???
A moze lepiej
2021-01-08 23:00:19
Mogli od razu nazwac wieloletni... i "Ukoronowany - Wirus" !/?
Stratos Vasdekis
2021-01-08 08:18:00
„Różne przedrostki dodawane do czasowników mogą nie tylko zmieniać ich znaczenia, lecz także przenosić czasownik z jednego poziomu stylistycznego na drugi” – to jest właśnie magia przedrostków w polszczyźnie!

Dodaj komentarz

HEJT STOP
0 / 500


Tylko teraz -50% na prenumertę eKuriera. KUP TERAZ