sobota, 29 lutego 2020.
Strona główna > Blogi > Ewa Kołodziejek > Gniezno i Drezno

Gniezno i Drezno

Wywietleń: 457

Historyczne nazwy własne kryją w sobie wiele tajemnic, które ciekawią użytkowników współczesnej polszczyzny. Pytanie o dwie tytułowe nazwy zadał mi pan Zbigniew: „Bardzo mnie interesuje odmiana nazw miejscowości Gniezno i Drezno. Dlaczego tak bardzo się różnią?”.

W formach gramatycznych różnic między tymi nazwami nie zauważamy: Drezno, Gniezno; Drezna, Gniezna; Dreznu, Gnieznu; z Dreznem, z Gnieznem; o Dreźnie, o Gnieźnie. Obie mają te same końcówki, w obu zachodzą takie same procesy fonetyczne. Różnice są widoczne dopiero w wyrazach pochodnych, w przymiotnikach: gnieźnieński, drezdeński oraz w nazwach mieszkańców: gnieźnianin, gnieźnianka, gnieźnianie, ale drezdeńczyk, drezdenka, drezdeńczycy. Ich wyjaśnienie wymaga refleksji historycznej i etymologicznej.

Z Gnieznem łączą się różne legendy wiążące nazwę ze słowem gniazdo. Ponoć legendarny Lech znalazł w tym miejscu gniazdo orląt i do swoich współplemieńców rzekł:  Gnieźdźmy się tu! Związki między nazwą Gniezno a orlim gniazdem sugeruje także Aleksander Brückner, który w słowniku etymologicznym pisze tak: „Gniezno nazwano od gniazda (orlego?) dla jakiegoś trafu marnego”.

Jednak słowo gniazdo ma więcej znaczeń, co wyjaśnia Stanisław Rospond w „Słowniku etymologicznym miast i gmin PRL”.  Może się łączyć ze słowem gnieść, może też się wywodzić od prasłowiańskiego słowa gniti ‘gnić’ (stąd gnój). W znaczeniu topograficznym gniazdo to ‘wgłębienie o podłożu gnilnym, zwilgotniałym, żyznym’. Żyzną ziemię gnieźnieńską – pisze Rospond – obsiewano pszenicą, żytem, jęczmieniem, prosem, owsem, więc jest to interpretacja przekonująca. Bez względu jednak na znaczenie, nazwa miejscowa Gniezno wywodzi się od słowa pospolitego gniazdo, a utworzona jest za pomocą cząstki –no, podobnie jak Mogilno, Kutno, Krosno i in.

A gdzie się podziała głoska d zawarta w słowie gniazdo? Otóż pierwotnie tam była. Nazwa Gnezden pojawia się już w Bulli Gnieźnieńskiej w roku 1136 roku, w innych historycznych źródłach znajdziemy też formy Gnezdna, Gniezdno. Jednak zbitka trzech głosek -zdn- jest trudna do wymówienia, więc z czasem uprościła się do dwóch głosek, stąd dzisiejsza ostateczna nazwa Gniezno i jej wszystkie formy pochodne: gnieźnieński, gnieźnianin.

Być może podobne procesy fonetyczne zaszły w nazwie Drezno, choć jej historia jest bardziej skomplikowana. Drezno to dziś nazwa miejscowości i w Polsce, i w Niemczech (niemieckie Dresden). Pierwotnie miała formę Drezdno, na co wskazuje także polska nazwa Drezdenko i co tłumaczy obecność głoski „d” w przymiotniku drezdeński.

Pozostaje jeszcze pytanie, dlaczego nazwy mieszkańców obu miast tworzy się za pomocą różnych cząstek słowotwórczych, dlaczego mówimy gnieźnianin ale drezdeńczyk. Obie cząstki słowotwórcze: -anin i -czyk są równoprawne, a na ich wybór ma wpływ zwyczaj językowy, poczucie obcości i różnorodne czynniki fonetyczne.

Ewa Kołodziejek

Komentarze

Quistorp
do...[Jarun W.Cz Quistrop -zastosuj Brzytwę Ockhama i nie mnóż bytów.] (Aż chce się dopowiedzieć); Powiedział szympans do Rabiego po wysłuchaniu mowy na górze oliwnej. U wielu interlokutorów często mamy do czynienia z efektem Dunninga-Krugera. Dlatego kocham Polaków w Polsce.
2020-02-12 16:36:10
Jarun
W.Cz Quistrop -zastosuj Brzytwę Ockhama i nie mnóż bytów.
2020-02-10 22:37:49
Quistorp
do "Jarun"....Wyprostuję; Na jednym ze spotkań z prof. Białeckim , tłumaczyłem ,że ta metoda odczytu nazw to taka sama jak , wulkan Krakatau w Indonezji, zapewne zamieszkiwali Słowianie, bo [Krak to dał]. Litości. Okres wojen na szeroko rozumianym "Połabiu" , to żaden dowód na polskość. O schedę , nad panowaniem na tych terenach walczyli potomkowie Karola Wielkiego. Na tych ziemiach było wielkie przemieszanie demograficzne, W śród nich najwięcej Słowian. A trzeba rozróżnić zasadę. Nie każdy Słowianin jest Polakiem. Ale Każdy Polak jest Słowianinem. Tak dla porównania. W latach po 1945 roku zwierzchnią władzę nad ludami zamieszkującymi od Litwy, Łotwy, Estonii, Białorusi, Ukrainy,Słowacji Czech itd. itp, aż po Łabę sprawował Józef Wisarionowicz Dzugaszwili Stalin. A w armii jego było ok. sto narodowości. Ale to wcale nie dowodziło ,że te ziemie zamieszkiwali Gruzini!!! To wcale nie dowodzi,że każda miejscowość na tych terenach o rdzeniu "Gori" (miejsce urodzenia Stalina) musi nosić nazwę pochodzenia gruzińskiego.
2020-02-10 21:31:55
Jarun
Ja nawiązuję do czasów Niklota. Gdzie tu skażenie? Brandeburg to Branima-bor, Rostok (rośnie na stoku). Proszę czytać ze zrozumieniem. Tuż za granicą mamy Kraków (Krackow)
2020-02-10 11:44:21
Quistorp
Poprawka. Wkradł się mały błąd. Teodoryk, był rywalem Odoakera. Odoaker (od O-der -acer" tzn.;z terenów nad ujściem Odry.) wodza pochodzącego z terenów dzisiejszych wysp Rugia, Wolin, Uznam. Został postępem zamordowany, przez Teodoryka. Ostatecznie obaj legną obok siebie. Ale to nie pewne.
2020-02-09 20:46:08
Quistorp
Do ...[Jarun]...Okres rozbiorów , utraty niepodległości,spowodował podbudowywanie , na duchu narodu , przez H. Sienkiewicza, i przez bogobojnego księdza Kozierowskiego. Po II Wojnie Światowej, "byliśmy, jesteśmy, będziemy". Myśl historyczna na uniwersytetach za PRL-u spowodowała takie myślenie , jak gdyby historia Europy zaczynała się od Mieszka I-go. Tylko "Szkoła Poznańska" już próbuje wywodzić historię Polski w powiązaniu od czasów dominacji Skandynawów na północnych terenach dzisiejszej Polski. Walki , plemion z okolic dzisiejszej wielkopolski z Duńczykami. Teren między Odrą , a Wisłą były zawiadywane już za czasów Karola Wielkiego. To była forma uzależnienia politycznego. Tu plemiona wojujące ze sobą , o "byle pietruszkę", były pod ciągłą a presją Franków! A jeszcze przed dominacją Franków za Karola Wielkiego , była słynna bitwa na Polach Katalunijskich, (dzisiejsze pogranicze Belgijsko- Francuskie). Bitwa o wiele , wiele większa niż bitwa pod Grunwaldem. To Bitwa na Polach Katalaunijskich lub bitwa pod Châlons – bitwa stoczona 20 czerwca 451 między cesarstwem rzymskim a Hunami. Była ostatnim wielkim zwycięstwem cesarstwa zachodniorzymskiego. Wojskami rzymskimi dowodził Flawiusz Aecjusz, dodatkowo jego siły były wspierane przez Wizygotów (pod wodzą króla Teodoryka) oraz innych, mniejszych sojuszników: Franków salickich (Saliów)[1], Burgundów, Sasów, część Alanów. Wojskami Hunów dowodził sam Attyla, a wspierały je oddziały Ostrogotów, Alanów, Gepidów, Skirów, Rugiów, Burgundów i Turyngów. W. Sz. Panie "Jarun" Nie jeden Pan i nie pierwszy jest skażony tymi naukami. Tym który pędził plemiona germańskie na zachód, a za nimi plemiona Słowian, w wymuszonych sojuszach , był Attyla. zwany "Biczem Bożym". Wierzę , że zasmakuje Pan lekturę, Teodoryka z Rawenny. To był pomorski wódz wojsk w służbie armii Rzymskiej. A pochodził z terenów Wysp, Uznam, lub Wolin , Lub Rugii. Na cześć tego wodza z naszego dzisiejszego Pomorza , Bismarkomaniacy, wybudowali w 1925/1926 roku wieżę widokową na Gocławiu. Architektura tej wieży nawiązuje do architektury grobowca Teodoryka w Rawennie, we Włoszech. Nazwy wielkich rzek. Odra od duńskiego słowa "O-der"; To znaczy; Tam są wyspy. Wisła, to łacińska "Via Stula" droga główna. Dopływ Wisły Bug to niemiecka nazwa, i oznacza łuk. Dopływ rzeki , kształtem upodobniony do łuku. To takie kupieckie posługiwanie się , jeśli chodzi o żeglugę kupców, czy flisaków. Do miłego następnego dyskursu.
2020-02-09 20:06:52
Jarun
Drezno, Drezdenko pochodzi od słowiańskiego, drezać-rezać, rżnąć, wycinać, trzebić. Podobnie jak Gartz od słowiańskiego garzec, garnek. Nawet Berlin to nazwa słowiańska. Najpierw byli Słowianie na dzisiejszych niemieckich terenach. Potem ich wyparli Germanie. I wszystko jasne.
2020-02-09 10:18:43
Quistorp
W moim przeświadczeniu nazwa miasta Dresden/ Drezno ma charakter topograficzny. W tym miejscu rzeka Łaba/Elbe pokonuje opływa, skręca wokół wzniesień o ok 180 stopni. I to flisacy, albo kupcy nadali temu miastu nazwę "Drehs den". To oznacza; Tam ostro skręca. Co do Gniezna. Sam maestro Aleksander Brückner, nie jest pewny. W moim przeświadczeniu nazwę tą należy wywodzić z języka duńskiego. Duńczycy w 7 - wieku nadawali ton polityce tego regionu. Byli swoistym mocarstwem.Brzmieniowo nazwa ta w języku duńskim brzmi tak. 1) "gnæ se den ø" to znaczy; ciesz się widokiem tej wyspy. 2)"gnæ se nå ø" to znaczy;baw się dobrze na wyspie 3) "gnæ se" to znaczy; ciesz się.
2020-02-08 00:12:59

Dodaj komentarz

Akceptuję regulamin. Link do regulaminu