Coraz częściej do kancelarii i punktów nieodpłatnej pomocy prawnej trafiają rodzice, którzy z niepokojem pytają: „Czy za brak alimentów stracę prawa do dziecka?”, „Czy po rozwodzie sąd odbierze mi władzę rodzicielską?”, „Czy wystarczy, że była partnerka złoży wniosek?
Wokół władzy rodzicielskiej narosło wiele mitów. Tymczasem polskie prawo wychodzi z zupełnie innego założenia – dziecko powinno mieć oboje rodziców, a ingerencja sądu jest zawsze ostatecznością.
Władza rodzicielska to nie przywilej
Już sama nazwa może być myląca. Władza rodzicielska nie oznacza, że rodzic „rządzi” dzieckiem. To przede wszystkim odpowiedzialność za jego wychowanie, bezpieczeństwo, zdrowie i rozwój.
Co ważne, przepisy podkreślają, że władza rodzicielska ma być wykonywana z poszanowaniem godności dziecka i zawsze zgodnie z jego dobrem.
Sam rozwód lub rozstanie rodziców nie powoduje utraty władzy rodzicielskiej. W zdecydowanej większości spraw oboje rodzice nadal ją posiadają.
Sąd jedynie określa, w jaki sposób będzie ona wykonywana. Często dziecko mieszka na stałe z jednym rodzicem, ale drugi nadal współdecyduje o najważniejszych sprawach jego życia – wyborze szkoły, leczeniu czy wyjazdach zagranicznych.
Kiedy sąd ogranicza władzę rodzicielską?
To środek ochrony dziecka stosowany wtedy, gdy sąd uzna, że dobro małoletniego jest zagrożone, ale istnieje możliwość poprawy sytuacji.
Może się to zdarzyć między innymi wtedy, gdy:
* rodzice pozostają w ostrym konflikcie i nie potrafią wspólnie podejmować decyzji,
* jedno z rodziców utrudnia wychowanie dziecka,
* rodzic zaniedbuje część swoich obowiązków,
* dziecko wymaga szczególnej ochrony.
W praktyce ograniczenie może polegać na tym, że rodzic zachowuje prawo współdecydowania jedynie o najważniejszych sprawach dziecka albo zostaje objęty nadzorem kuratora. Sąd może również zobowiązać rodzinę do terapii lub współpracy z asystentem rodziny.
Pozbawienie władzy rodzicielskiej – naprawdę wyjątkowa sytuacja
Kodeks rodzinny przewiduje trzy podstawowe sytuacje:
* trwała przeszkoda uniemożliwiająca wykonywanie władzy (np. wieloletni pobyt w zakładzie karnym lub nieznane miejsce pobytu),
* nadużywanie władzy rodzicielskiej (np. przemoc wobec dziecka),
* rażące zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich.
Rażące zaniedbywanie oznacza znacznie więcej niż sporadyczne błędy wychowawcze. Chodzi o sytuacje, w których rodzic przez długi czas nie interesuje się dzieckiem, nie zapewnia mu podstawowych potrzeb, naraża je na niebezpieczeństwo albo świadomie odmawia opieki.
Czy rodzic pozbawiony władzy może widywać dziecko?
Tak.
To dwie różne kwestie, które często są mylone. Kontakty z dzieckiem nie są tym samym co władza rodzicielska.
Rodzic może zostać pozbawiony władzy rodzicielskiej, a mimo to nadal spotykać się z dzieckiem.
Dopiero gdy kontakty zagrażają bezpieczeństwu lub dobru dziecka, sąd może je ograniczyć albo – w wyjątkowych przypadkach – zakazać.
Czy można odzyskać władzę rodzicielską?
Tak.
Jeżeli przyczyny, dla których rodzic został jej pozbawiony, przestaną istnieć, może wystąpić do sądu o jej przywrócenie.
Sąd ponownie zbada sytuację rodziny i przede wszystkim odpowie na jedno pytanie: czy będzie to korzystne dla dziecka?
Najważniejsze jest dobro dziecka
W sprawach rodzinnych często mówi się o prawach rodziców. Tymczasem dla sądu najważniejsze są prawa dziecka. Dlatego każda sprawa rozpatrywana jest indywidualnie. Nie istnieje lista zachowań, po której automatycznie następuje ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej.
Sąd zawsze analizuje całokształt sytuacji rodzinnej, relacje między rodzicem a dzieckiem oraz to, czy dalsze wykonywanie władzy rodzicielskiej służy jego dobru.
prawnik Joanna ŚWIĄTEK-WOJNAROWSKA
