Środa 07 grudnia 2022r. 
REKLAMA

Słonina, ptaszyna, doktorzyna

Data publikacji: 2020-01-24 07:00
Ostatnia aktualizacja: 2022-08-26 14:54

Dociekliwy student zadał mi pytanie, czy można mięso słonia nazwać słoniną, tak jak mięso wieprza nazywamy wieprzowiną, a mięso wołu – wołowiną. Wszak słonina – dowodził – to ‘tłuszcz pod skórą świń używany jako produkt spożywczy’.

To, że jakaś forma wyrazowa występuje w różnych znaczeniach, nie jest czymś niespotykanym. Przeciwnie, w polszczyźnie (a także w innych językach), homonimy, czyli wyrazy o różnych sensach, są zjawiskiem częstym i naturalnym. Weźmy choćby wyraz piła, który może być i rzeczownikiem, i czasownikiem, albo różne znaczenia słów para, pokój, babka i wielu innych doskonale znanych. Więc i słonina może mieć dwa różne sensy (pomijam tu określanie nazwą słonina grubej podeszwy buta, przeniesioną na zasadzie podobieństwa do świńskiego tłuszczu).

Inna rzecz, że hasła słonina w znaczeniu ‘mięso słonia’ raczej nie znajdziemy w słownikach języka polskiego. Użytkownicy polszczyzny po prostu nie zjadają słoni, więc nazwa ich mięsa nie jest im potrzebna. Mamy za to ciąg innych nazw zwierzęcych mięs, utworzonych za pomocą cząstki –ina: wspomniane już wieprzowina i wołowina, a także cielęcina, baranina, jagnięcina, gęsina, jelenina, sarnina, konina, a nawet kozina, łosina, niedźwiedzina, prosięcina, świnina, źrebięcina. Nawiasem mówiąc, to przygnębiające, że wciąż jeszcze mięso zwierząt jest pokarmem dla człowieka. Na szczęście coraz więcej osób przekonuje się, że można zdrowo żyć, jedząc głównie rośliny.

Skąd się wzięła nazwa słonina na określenie wieprzowego tłuszczu? Czy z podobieństwa do słonia? Absolutnie nie! Podstawą słowotwórczą formy słonina jest słowo sól, solić, solny, słony. A słoń – jeśli wierzyć etymologii podawanej przez Aleksandra Brücknera – wywodzi się od słowa słaniać cię, bo ponoć słoń, nie mogąc się położyć, słoni się, słania się, zatacza i chwieje.

Cząstka słowotwórcza -ina/-yna ma jeszcze wiele innych zadań do wykonania. Tworzy nazwy ekspresywne, zarówno te nacechowane pozytywnie: ptaszyna, psina, łepetyna, butelczyna, jak i te wartościujące negatywnie: sukienczyna, doktorzyna, chłopina, aktorzyna, mieścina. Tworzy też nazwy żon: chorążyna, gaździna, leśniczyna, sędzina, starościna. Te dwie ostatnie mogą być potocznym określeniem kobiety sędzi i kobiety starosty. Jednak ze względu na skojarzenie owych form z nazwami żon, unika się w sądach formy sędzina, a na uczelniach formy starościna. Oficjalną i nienacechowaną nazwą kobiety jest sędzia. W środowisku uczelnianym natomiast zauważyłam, że formę starościna zastępuje się nazwą starostka. Być może jest to zjawisko incydentalne, być może jednak początek pewnej słowotwórczej tendencji.

O cząstce -ina/-yna językoznawcy mówią, że oznacza się wysoką produktywnością. Tłumacząc to na prosty język, możemy stwierdzić, że jest po prostu wyjątkowo pracowita. Buduje wiele różnorodnych nazw pochodnych, choćby: koniczyna, jarzębina, rodzina, rycina, głębina, szczecina, kpina, drwina, dziedzina itp. Ta ostatnia pochodzi od słowa dziad, ale już dawno się słowotwórczo zatarła, więc jej dziś z dziadem raczej nie kojarzymy.

Ewa Kołodziejek

Komentarze

Niki
2022-08-26 14:31:16
Dziekuję za wyjaśnienie pochodzenia słowa słonina. Zgadzam się, że jest to przykre iż mając tyle opcji ludzie wciąż wybierają zabite zwierzę, najczęściej wyhodowane w niezbyt miłych warunkach, jako podstawa ich jedzenia. Jeżeli nie ze względu na cierpienie zwierząt, jedzenie mięsa powinno być ograniczone choćby ze względów ekologicznyPodobno spożywa się około 100 kg mięsa na rok na osobę (!), emisje z chowu zwierząt stanowią globalnie około 57% emisji gazów cieplarnianych w sektorze spożywczym
Jendras
2022-04-16 06:46:57
Radziłbym pani ewie wrócić do tłuszczów zwierzęcych jednak, bo coś dieta pastwiskowa, pasza, nie służy pani.
Kazimierz
2022-03-29 10:12:48
A Tatar i tatar? Uwielbiam świeżego tatara. Dlatego rozumu mi nie brakuje, w przeciwieństwie........ Nie pomogą doktoraty kiedy człowiek niekumaty.
R
2021-06-10 15:52:02
Wegetarianka szkolona uczona a tuman ………na
Lcf
2021-04-24 20:51:21
Zgodnie z nazwą - wegetarianie powinni wsuwać "Vegetę" (mieszanka przypraw i warzyw produkowana przez firmę Podravka) na 100 sposobów. Dodam jeszcze, że zwierzęta czasami i spróbować człowieka się starają, więc dlaczego w zamian my ludzie nie mamy się zrewanżować im.
Konrad
2021-04-19 15:06:52
Podobnie jak komentarz Jakuba, zmiejsca straciłem szacunek do kobiety jak osoba niby wykształcona moze głosic takie herezje ze jedzenie miesa zwierzecego jest złe i ma z tym problem. Gdyby przodkowie tej pani nie jedli mięsa podejżewam ze jej mozg w dalszym ciągu byłby wielkosci gryzonia. Ludzie od zawsze jedli, jedzą i mam nadzieje że bedą jeść mięso w dalszym ciągu. Dzięki jedzeniu mięsa jesteśmy homo sapiens sapiens, ale widocznie niektorym to przeszkadza.
Adam
2021-04-04 08:50:17
Nazwa "Słonina" wzięła się od soli a nie tłuszczu wpieprzowego🤣😂🤣👏👏👏
Jakub
2020-12-23 13:51:14
Ta wstawka o wegetarianizmie spowodowała, że nie czytam dalej i wyłączam artykuł :)
Quistorp
2020-01-24 22:59:28
Ja zajrzałem też do słownika Aleksandra Brücknera. Wiadomym jest,że wywód od słonia jest komiczny. Ale o kilka stron dalej (strona 506) jest hasło sól. Resztki brzmienia zachowały się w języku ukraińskim. (солоний) Od solonej słoniny. Sól była środkiem do konserwowania. Tak jak "Roz-sól" = rosół, (właściwie rozsolona woda) z "soł-ny" przestawka słony, słonina, słoniawa (częste w nazwach miejscowych, itd, itp.
I po co ta...
2020-01-24 11:48:57
...umoralniająca wstawka na temat jedzenia zwierząt? Przygnębiające to jest przekonanie niektórych (tych podobno coraz liczniejszych...), że wegetarinizm to samo dobro i głęboki humanitaryzm. Sparwa jest prosta, skoro zwierzęta zjadają się nawzajem i chyba nikt ani myśli im tego zabronić, to i my ludzie mamy prawo brać czynny udział w tym wielkim misterium natury, tak jak to robimy od wieków. Zresztą ja jestem mięsożerny, więc nie ma o czym mówić.

Dodaj komentarz

HEJT STOP
0 / 500