Zaimek się, bo to on jest bohaterem felietonu, sprawia wielu osobom kłopoty. W zasadzie nie tyle sam zaimek, ile jego miejsce w zdaniu. Jest to bowiem element ruchliwy i trochę niesforny, bo choć może stać w wielu miejscach, to jednak nie we wszystkich. Gdzie może, a gdzie nie powinien się znaleźć?
Najlepszym miejscem dla niego jest pozycja przed czasownikiem: Uważaj, żebyś się nie skaleczył. Z siebie samych się śmiejecie. Pozycja po czasowniku też jest właściwa: Nie słuchasz się mamy, posłuchasz się lekarza. Modliła się o zdrowie dla ojca. Te dwie pozycje są wzorcowe, a wybór którejś z nich zależy od kolejności innych składników zdania. Czasem zaimek może dzielić od czasownika jakiś inny wyraz: Nie chcę się z nim nieustannie spierać. Jak widać, słowo się może zajmować w zasadzie dowolne miejsce w środku zdania. Nie może tylko zaczynać zdania, ani go kończyć. Jest bowiem nieakcentowanym elementem składniowym, który tworzy akcentową całość z sąsiadującym wyrazem: Myję się dwa razy dziennie – to dobry szyk zdania, a Się myję dwa razy dziennie to szyk wykoślawiony. Taki szyk bywa celowy tylko w wypowiedziach żartobliwych: Się panie częstują, Się wie!, Się wylało.
Mniej jednoznaczne jest miejsce zaimka się na końcu zdania. Na pewno nie jest zbyt zgrabna znana urzędowa formuła: Po odejściu od kasy reklamacji nie uwzględnia się. Lepszy byłyby taki choćby szyk: Po odejściu od kasy reklamacji się nie uwzględnia. Ale w zdaniach składających się z samego orzeczenia zaimek się musi zamykać wypowiedź, bo innej możliwości nie ma: Zmierzcha się, Zachmurzyło się, Robi się, Posuń się, Ubierz się, Uczę się.
Pewne kontrowersje mogą się pojawić w zdaniach złożonych, w których jeden z członów składa się tylko z orzeczenia. Czy lepsze jest zdanie: Na wygnaniu schudł i postarzał się, czy zdanie: Na wygnaniu schudł i się postarzał? Gdyby drugi człon: Postarzał się był samodzielnym zdaniem, to końcowe miejsce wyrazu się nie budziłoby wątpliwości. Ale to zdanie jest częścią większej konstrukcji składniowej, więc zaimek może w nim stać przed czasownikiem. Nie oznacza to, że pierwsze zdanie jest niepoprawne. Mamy tu wybór, tak jak w innych podobnie zbudowanych zdaniach: Wracajmy i ogrzejmy się albo Wracajmy i się ogrzejmy, Spojrzał i zasmucił się albo: Spojrzał i się zasmucił.
Zauważalną tendencją we współczesnej polszczyźnie jest unieruchamianie ruchomych elementów zdania. Oprócz zaimka się są to jeszcze cząstki -by, -byś, -byśmy, -byście (o których wkrótce napiszę). Tymczasem dzięki ich ruchomości zdania nie są schematyczne i szablonowe, lepiej brzmią, a cały tekst nabiera swoistej melodii. ©℗
Ewa KOŁODZIEJEK
