Jedną z nowych zasad ortograficznych jest ujednolicenie pisowni cząstek niby- i quasi-. To ważne cząstki, pozwalające na sygnalizowanie znaczeniowych niuansów. Rodzima cząstka niby- stojąca przed rzeczownikiem albo przymiotnikiem osłabia ich dosłowność, nadaje znaczeniu odcień pozorności, sugeruje, że są czymś nie w pełni: niby-artysta, niby-Polak, niby-orientalny, niby-demokratyczny. Łacińska cząstka quasi- ma to samo znaczenie, w słownikach objaśniana jest synonimami: jakby, niby, rzekomo, pozornie, prawie, niemal, np. quasi-nauka, quasi-artystyczny, quasi-umysłowy.
Przed wprowadzeniem zmian w ortografii obie cząstki w zasadzie były pisane z łącznikiem. W zasadzie, gdyż reguła wyłączała kategorię nazw przyrodniczych i astronomicznych, które z cząstką niby- trzeba było pisać łącznie: nibybłona, nibyjagoda, nibykłos, nibyliść, nibynóżki, nibytorebka, nibygwiazda. Piszący musiał więc nie tylko opanować zasadę, lecz także wykazać się wiedzą specjalistyczną, by nie popełnić ortograficznego błędu.
Ten wyjątek w zasadzie nie dotyczył pisowni cząstki quasi-, tradycyjnie wymawianej [kwazi]. I znów – w zasadzie, ponieważ łacińskie quasi- ma swój polski odpowiednik: kwazi- występujący w terminach naukowych: kwazicząstka, kwazikryształ (choć możliwy jest też zapis: quasi-cząstka, quasi-kryształ). Trzeba przyznać, że wyjątków było w tej regule sporo. Obecnie sprawa jest prosta. Nowa zasada wprowadza łączną pisownię cząstek niby-, quasi-, kwazi- z wyrazami, przed którymi stoją.
Ale i teraz niektórzy piszący mają wątpliwości. Otóż cząstka kwazi- nie została wymieniona ani w nowych zasadach ortograficznych, ani w „Małym słowniku ortograficznym. Nowe reguły pisowni 2026” (dostępnym na stronie Rady Języka Polskiego). Nie wymieniono jej, ponieważ jej pisownia się nie zmieniła. „Czy to oznacza, że pisownia kwazi- (np. kwazicząstka, kwaziwielomianowy) została zastąpiona pisownią quasi-? – pyta korespondent poradni językowej. – Budzi to obawę o rozchwianie wymowy. Można się spodziewać, że quasicząstka będzie odczytywana jak [kłazicząstka]”.
Cóż powiedzieć… to nie jest wykluczone… Młodsze pokolenie, pozostające pod wpływem języka angielskiego, czasem odczytuje łacińskie wyrazy z angielska. Na przykład łacińskie słowo aqua ‘woda’ ma w wyrazach akwarium, akwamaryna, akwarela tradycyjną fonetyczną postać, ale w anglicyzmie aquapark częściej jest wymawiane jak [akła]. Gdy w obecności młodych ludzi mówię o akwaparku, to bywa, że widzę zdziwione spojrzenia…
Wątpliwe jest natomiast, czy zmieni się wymowa wyrazów kwazicząstka, kwazikryształ, bo terminologia jest raczej stabilna. Jednak trudno przewidzieć, w jakim kierunku pójdą zmiany w języku. Wszystko zależy od naszej potrzeby poszanowania tradycji z jednej strony i od otwarcia się na nowe z drugiej. A na to, jak ostatecznie będzie odczytywana cząstka quasi-, słownikarze i reformatorzy ortografii wpływu nie mają.
Ewa Kołodziejek
