Czy wojna usprawiedliwia cenzurę? Oczywiście. Czy Ukraińcy mają prawo walczyć z rosyjską kulturą i językiem u siebie? Zdecydowanie. W końcu jest to miękka siła agresora, który osiąga swoje cele nie tylko za pomocą środków militarnych. Inna sprawa, że derusyfikacja jest w wykonaniu Kijowa nieskuteczna i niekonsekwentna. Przedstawiciele elity rządzącej nie przestrzegają zasad, które narzucają obywatelom. Na taśmach z afery Mindicza urzędnicy i politycy rozmawiają po rosyjsku. Używają tego języka nie tylko wtedy, gdy myślą, że nikt ich nie słyszy. Sam szef Biura Prezydenta Kyryło Budanow dostał karę grzywny za to, że z uczestnikami wydarzeń w miejscowości Petropawliwska Borszczahiwka w obwodzie kijowskim (tam, gdzie miała być katownia „Azowa”) rozmawiał po rosyjsku. Statystyki pokazują, że część Ukraińców, którzy po wybuchu wojny przeszli na ukraiński, wraca do posługiwania się językiem agresora. Czyli językiem, którego wcześniej używali na co dzień. Niemniej, w usuwaniu śladów kultury rosyjskiej Kijów jest raczej konsekwentny. Z map znikają ulice i pomniki rosyjskich pisarzy, kompozytorów czy naukowców, nie mówiąc już o politykach i dowódcach wojskowych. Trudno się dziwić – każde upamiętnienie Puszkina w ukraińskim mieście jest zarazem śladem dawnego rosyjskiego panowania. Oczywiście, walka z kulturą zawsze wywołuje kontrowersje. Nawet jeśli, jak w przypadku Puszkina, jest to twórczość w pewnej mierze nacechowana imperialnie. Cancelując pisarzy, Kijów w swoich metodach upodabnia się do Moskwy. Ma do tego jednak moralne prawo, bo walczy o swoje życie.
Niestety, te praktyki, nad Dnieprem zrozumiałe, Ukraińcy próbują przenieść nad Wisłę. Warszawska Akademia Vistula odwołała spotkanie z rosyjskim pisarzem i literaturoznawcą Aleksandrem Archangielskim. Władze uczelni ugięły się pod naciskiem ukraińskich studentów i aktywistów. „Jest niesamowicie trudno nam, Ukraińcom i Ukrainkom, przyjąć do świadomości to, że uczelnia Vistula udostępnia swoją przestrzeń na coś takiego w czasie ludobójczej wojny Rosji przeciwko Ukrainie” – argumentowała na portalu X Anastazja Winiczuk, główna inicjatorka odwołania spotkania. Czym miało być owo „coś takiego”? Czyżby Archangielski był zwolennikiem inwazji na Ukrainę? Z-pisarzem, wychwalającym zbrodniczą, imperialną politykę Władimira Putina? Przeciwnie. Publicznie, w swoich wywiadach, krytykował wojnę przeciwko Ukrainie. Deklarował, że „nie popiera tej agresji”. Stwierdzał, że Putin i wojna są ze sobą nierozerwalnie związani. Jego zdaniem rosyjski prezydent rozpoczął swoje rządy od wojny czeczeńskiej i prawdopodobnie zakończy je wojną przeciwko Ukrainie. Sprzeciwiał się również narracji, którą podsumował hasłem „nasi chłopcy”. Innymi słowy, skrytykował próby usprawiedliwiania rosyjskich żołnierzy, którzy jakoby sami są ofiarami konfliktu, rozpętanego przez Putina. W pierwszych dwóch latach wojny literaturoznawca wciąż mieszkał w Rosji, tłumacząc, że chce wciąż rozmawiać i pracować z rosyjskim społeczeństwem. W pewnym momencie jednak odszedł z uczelni, na której pracował. Dwa lata temu za swój sprzeciw wobec wojny został przez Ministerstwo Sprawiedliwości wpisany na listę agentów zagranicznych. Wyjechał z Rosji, mieszka w Armenii.
W Akademii Vistula miał wystąpić z rosyjskojęzycznym wykładem pt. „Żywy Puszkin”. Jak czytamy w zapowiedzi: „Aleksandr Archangielski proponuje spojrzeć na Puszkina z zupełnie innej perspektywy: przez pryzmat jego codziennego życia, przyzwyczajeń, namiętności, pieniędzy, miłości, wiary i wątpliwości. Co jadł Puszkin i dlaczego jedzenie było dla niego sposobem wyrażania uczuć oraz podkreślania statusu społecznego? Jaki miał stosunek do pieniędzy, jak grał w karty i jak uczynił z literatury zawód? W co wierzył, a w co wątpił? Jak kochał – od młodzieńczych zauroczeń po głębokie i dramatyczne uczucia?”. Z jednej strony, nie widać tutaj rosyjskiej propagandy. Archangielski zamierzał opowiadać o Puszkinie bez polityki. Z drugiej strony, takie spojrzenie może budzić zastrzeżenia. W kontekście wojny, mówiąc o Puszkinie, wypada jednak wspomnieć o tym, że był on piewcą imperialnej ekspansji Rosji. Podnóżkiem cara, wychwalającym podbój Kaukazu i tłumienie powstania listopadowego. Tak, był poetą wybitnym, ale też antypolskim. Co ciekawe, sam Archangielski w jednej ze swoich wypowiedzi wyraził zrozumienie dla burzenia pomników Puszkina na Ukrainie. Dodał przy tym jednak, że osobiście nie widzi związku między twórczością wieszcza a obecną wojną.
Z uwagi na antypolski charakter twórczości Puszkina sam bym protestował, gdyby ktoś wpadł na pomysł postawienia poecie pomnika w jakimś polskim mieście. Ale wykład na temat jego twórczości nie jest formą gloryfikacji. Poza tym absolutnym skandalem jest fakt odwołania czyjegoś wystąpienia na polskiej uczelni pod naciskiem ukraińskich aktywistów. Nie tylko dlatego, że wystąpić miał krytyk Putina, „dobry Rosjanin”, jakim jest Archangielski. Przede wszystkim dlatego, że się owym aktywistom pomyliły kraje. Jeśli Anastazji Winiczuk nie podoba się wykład nt. rosyjskiego poety w polskim mieście, to może na ten wykład nie pójść. Albo może np. wrócić na Ukrainę. Nie wyobrażam sobie analogicznej sytuacji, gdy np. w Kijowie pod naciskiem polskich aktywistów odwoływane jest jakiekolwiek przedsięwzięcie. Władze ukraińskie kompletnie nie liczą się z polską wrażliwością w sferze pamięci historycznej. Nie ma więc żadnego powodu, by władze polskiej uczelni ustępowały przed ukraińską wrażliwością. Polska nie jest Ukrainą. Pomagamy Ukrainie, i słusznie, ale Ukraińcy nie mają prawa narzucać nam swoich standardów. Chcą cancelować rosyjską kulturę? Proszę bardzo, ale u siebie. ©℗
Maciej PIECZYŃSKI
Dr Maciej Pieczyński to rusycysta, ukrainista i literaturoznawca, wykładowca Uniwersytetu Szczecińskiego oraz publicysta.
