Prawo gospodarcze przechodzi dziś cichą, ale fundamentalną zmianę. Przez lata sąd był naturalnym miejscem rozwiązywania sporów między przedsiębiorcami. Konflikt oznaczał pozew, odpowiedź na pozew, lata postępowania i niepewność wyniku. Dziś ustawodawca wyraźnie sygnalizuje, że ta filozofia się kończy.
W sporach budowlanych oraz sporach ściśle związanych z procesem budowlanym sąd będzie kierował strony do mediacji jeszcze przed pierwszą rozprawą. Odmowa udziału w mediacji bez racjonalnego uzasadnienia może wiązać się z realnymi konsekwencjami finansowymi, niezależnie od wyniku sprawy. Oznacza to zmianę paradygmatu: mediacja przestaje być dodatkiem do procesu. Staje się jego integralnym elementem.
Nie jest to przypadkowa reforma. Mediacja funkcjonuje w polskim porządku prawnym od 2005 roku, a kolejne nowelizacje konsekwentnie wzmacniają jej znaczenie. Wprowadzono rozwiązania techniczne umożliwiające zdalne prowadzenie mediacji, elektroniczny obieg dokumentów oraz zawieranie ugód opatrzonych kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Jednocześnie ustawodawca buduje system zachęt i sankcji, które mają skłonić przedsiębiorców do traktowania mediacji jako realnej alternatywy dla wieloletniego procesu.
To nie jest reforma proceduralna. To zmiana kultury rozwiązywania sporów.
Czym jest mediacja sądowa w sprawach gospodarczych
Mediacja sądowa to zorganizowany, poufny proces negocjacyjny prowadzony przy udziale bezstronnego mediatora. Jej celem nie jest rozstrzygnięcie, kto ma rację w sensie prawnym. Celem jest wypracowanie rozwiązania, które strony są w stanie zaakceptować i wykonać.
W sporach gospodarczych mediacja różni się od klasycznych negocjacji biznesowych jednym kluczowym elementem: strukturą. Proces mediacyjny odbywa się według określonych zasad, a jego przebieg jest moderowany przez mediatora, który nie reprezentuje żadnej ze stron. Mediator nie wydaje wyroku. Nie narzuca rozstrzygnięcia. Jego rolą jest przywrócenie komunikacji, uporządkowanie konfliktu i stworzenie warunków do rozmowy o rozwiązaniach.
Dla przedsiębiorców istotne jest to, że mediacja nie pozbawia ich ochrony prawnej. Ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną porównywalną z wyrokiem. Może zostać opatrzona klauzulą wykonalności i stanowić podstawę egzekucji komorniczej.
Z punktu widzenia prawa mediacja jest więc nie „miękką” rozmową, lecz alternatywną drogą do uzyskania tytułu wykonawczego.
Obowiązkowe skierowanie do mediacji w sporach budowlanych
Szczególną kategorią sporów objętych nowymi rozwiązaniami są sprawy wynikające z umów o roboty budowlane oraz umów ściśle związanych z procesem budowlanym. Obejmują one nie tylko klasyczne kontrakty wykonawcze, lecz także umowy o nadzór inwestorski, projektowanie, wykonawstwo częściowe czy remonty.
W tych sprawach sąd będzie kierował strony do mediacji przed posiedzeniem przygotowawczym lub pierwszą rozprawą. Wyjątki dotyczą wyłącznie trybów uproszczonych, takich jak postępowanie nakazowe czy upominawcze – jednak nawet tam sprzeciw od nakazu uruchamia obowiązek mediacyjny.
Celem tej regulacji nie jest formalne „odciążenie sądów”. Spory budowlane należą do najbardziej złożonych i kosztownych kategorii postępowań. Obejmują wielowątkowe relacje kontraktowe, rozliczenia etapowe, kary umowne, odpowiedzialność projektową i wykonawczą. W praktyce procesy te potrafią trwać latami, a ich wynik bywa trudny do przewidzenia nawet dla doświadczonych pełnomocników.
Mediacja daje stronom możliwość wyjścia z tej spirali zanim konflikt utrwali się w aktach sądowych.
Dlaczego mediacja działa w sporach gospodarczych
Mediacja jest skuteczna w biznesie z powodów, które nie mają nic wspólnego z „ugodowością”. Działa, ponieważ odpowiada realiom gospodarki.
1. Kontrola nad wynikiem
W procesie sądowym wynik zależy od interpretacji prawa i oceny dowodów przez sąd. W mediacji wynik zależy od decyzji stron. Przedsiębiorcy odzyskują kontrolę nad konfliktem.
2. Czas
Postępowania gospodarcze potrafią trwać latami. Mediacja zwykle zamyka spór w tygodniach lub miesiącach. W świecie biznesu czas jest walutą.
3. Koszty
Koszt mediacji jest nieporównywalnie niższy niż koszt wieloletniego procesu, opinii biegłych i obsługi prawnej.
4. Relacje
Wielu sporów nie da się rozpatrywać w kategoriach „wygrany-przegrany”. Strony są powiązane łańcuchem dostaw, wspólnymi projektami, reputacją branżową. Mediacja pozwala zakończyć konflikt bez niszczenia relacji.
5. Elastyczność
Sąd może zasądzić kwotę. Mediacja pozwala projektować rozwiązania: harmonogramy, kompensacje, zmiany zakresu, zabezpieczenia przyszłej współpracy.
Jedną ugodą można zamknąć wiele sporów
Szczególnie istotną zaletą mediacji jest możliwość objęcia jedną ugodą kilku równoległych postępowań. W praktyce gospodarczej konflikty rzadko są jednowątkowe. Jedno roszczenie generuje kolejne: kary umowne, potrącenia, reklamacje, spory o jakość.
Mediacja pozwala zamknąć całą relację sporną jednym dokumentem. To ogromna oszczędność czasu i energii procesowej.
Mediacja jako element strategii biznesowej
W dojrzałych organizacjach mediacja nie jest reakcją na kryzys. Jest częścią systemu zarządzania ryzykiem. Firmy wprowadzają klauzule mediacyjne do umów, szkolą kadrę w zakresie negocjacji i budują procedury komunikacji kryzysowej.
To nie miękkość. To profesjonalizacja.
W świecie, w którym konflikty są nieuniknione, przewagę ma nie ten, kto ich unika, lecz ten, kto potrafi je kontrolować. Mediacja nie zastępuje prawa. Mediacja przywraca biznesowi kontrolę nad konfliktem.
Ci, którzy nauczą się mediować świadomie, zyskają przewagę. Nie tylko procesową. Strategiczną.
adwokat i mediator sądowy Agnieszka JUCHNO-MARCJAN
