W naszej wędrówce po historii 75 lat działalności Polskiej Żeglugi Morskiej wkraczamy w lata 90. XX w. – okres szczególnie trudny dla krajowych firm armatorskich. Nowa rzeczywistość gospodarcza okazała się wyjątkowo niekorzystna dla polskich przedsiębiorstw żeglugowych, a jak się przekonaliśmy, czas ten przetrwały jedynie nieliczne z nich.
W lata 90. Polska Żegluga Morska wchodziła z nowym dyrektorem naczelnym. W połowie 1991 roku upłynął pięcioletni kontrakt podpisany z Mieczysławem Andruczykiem, zaś na jego miejsce komisja konkursowa wybrała byłego Szefa Biura Inwestycji Okrętowych PŻM, a przez ostatnie sześć lat prezesa firmy konsultingowej „Prokon” – Franciszka Makarewicza. Kandydatura ta oficjalnie przyjęta została – jak pisze „Bryza”: „przy ogromnym aplauzie Rady Pracowniczej” – 8 sierpnia 1991 roku.
Niestety, nowy dyrektor zastawał już firmę z obciążeniami lat ubiegłych. Choć rok 1990 zamknięty został zyskiem, jednak był on na tyle mały, iż w 1991 roku przedsiębiorstwo utraciło płynność finansową i aby normalnie funkcjonować, musiało ratować się albo kolejnymi krótkoterminowymi pożyczkami, albo – co gorsze – wyprzedażą tonażu.
Obok przeinwestowania przeszkodą dla normalnego funkcjonowania przedsiębiorstwa na początku lat 90. stał się gwałtownie wzrastający fiskalizm państwa. Działając na międzynarodowym, wolnym rynku żeglugowym PŻM z każdym rokiem traciła dystans wobec swoich najpoważniejszych konkurentów, pozbawionych tak poważnych obciążeń podatkowych. Już w 1990 roku wprowadzony został podatek od ponadnormatywnych wynagrodzeń, czyli słynny „popiwek”. Sprawił on, iż tylko w latach 1990-1992 PŻM zapłaciła fiskusowi ok. 200 mld zł z tego tytułu. W 1993 roku, zamiast zapowiadanego zaniechania poboru tego podatku, zniesiono w tym zakresie ulgę z tytułu działalności eksportowej. W 1991 roku wprowadzono ponad 10-procentowe cło na statki pod polską banderą sprowadzane do kraju – później wielokrotnie podnoszone. Cłem objęto również paliwa i części wykorzystywane do budowy statków w polskich stoczniach dla polskich armatorów. W 1992 roku wprowadzono 40 proc. podatek od sprzedaży rzeczy i spraw majątkowych, co praktycznie uniemożliwiło sprzedaż polskich statków. Również w 1992 roku wprowadzono podatek dochodowy i objęto nim, wolny dotychczas od jakichkolwiek obciążeń, dodatek dewizowy (z każdym rokiem coraz większą jego część). Jeśli dodamy do tego liczne ograniczenia: brak możliwości wyboru ubezpieczyciela, brak możliwości podjęcia kredytu – w kraju ze względu na wysokie oprocentowanie, za granicą ze względu na tzw. polskie ryzyko – brak gwarancji rządowych na podejmowanie tychże kredytów, całkowite wyzbycie się przez państwo gestii transportowej – to wreszcie dojdziemy do wniosku, iż firmą działającą w takich warunkach po prostu nie dało się normalnie zarządzać.
Duńskie panamaxy i statki ze Stoczni Szczecińskiej
Mając tak ograniczone możliwości finansowe armator nie mógł prowadzić w tym czasie zbyt ambitnych inwestycji tonażowych. Sytuacja taka musiała niestety prowadzić do stopniowego ubywania tonażu, a także jego powolnego starzenia się.
W 1991 roku weszły zatem do eksploatacji panamaxy z Danii, w kolejności: m/s „Solidarność”, m/s „Armia Krajowa”, m/s „Szare Szeregi”, m/s „Orlęta Lwowskie” oraz m/s „Legiony Polskie”. Szczególnie uroczystą oprawę miał wspólny chrzest dwóch pierwszych jednostek, który odbył się 12 marca 1991 roku, z udziałem matek chrzestnych: przewodniczącej Krajowej Komisji „Solidarności” Służby Zdrowia – Aliny Pieńkowskiej oraz córki dowódcy Okręgu Wileńskiego AK Aleksandra Wilk-Krzyżanowskiego – Olgi Krzyżanowskiej. W uroczystości uczestniczyli m.in. przewodniczący NSZZ „Solidarność” Marian Krzaklewski oraz grupa byłych żołnierzy AK. Inną jednostką oddaną w 1991 roku do eksploatacji PŻM była „Kopalnia Ziemowit” (11 700 DWT) ze Stoczni Szczecińskiej.
Kolejny, 1992 rok przyniósł dostawę ostatniego z serii masowców ze stoczni Burmeister & Wain: m/s „Polska Walcząca”. Jest to oficjalnie ostatni statek w PŻM, który otrzymał polską banderę. Kolejne jednostki, powstające w latach 80., będą już rejestrowane pod obcymi banderami.
Inna grupa statków wybudowana w 1992 roku, tym razem w Stoczni Szczecińskiej, zarejestrowana została więc na Wyspach Bahama oraz Vanuatu. Były to: m/s „Wislanes”, m/s „Odranes” oraz m/s „Wartanes” (typ B-567, o nośności 13 800 DWT każdy). Wszystkie one dzięki niepolskiej fladze znalazły szybko zatrudnienie w intratnym długoterminowym czarterze w norweskiej kompanii Jebsens International Ltd. Pomimo iż oficjalne miejsce rejestracji właściciela było daleko od kraju, statki te należały oczywiście w stu procentach do PŻM, a eksploatowane były przez Zakład Trampingu Europejskiego.
W 1992 roku PŻM przekazano również spóźniony o kilka lat statek ze stoczni w Pendik w Turcji – był to m/s „Ziemia Łódzka” . Jednostka ta ze względów m.in. celnych również od razu zarejestrowana została pod obcą banderą. Razem z innymi statkami stworzyła ona zręby powstałej w 1991 roku spółki PŻM z partnerem amerykańskim Baltic-Atlantic Shipping Company, znanej jako BASCO.
Ostatni statek z Turcji – m/s „Ziemia Cieszyńska” – dostarczony został armatorowi ze Szczecina w bardzo skromnym, jeśli chodzi o inwestycje tonażowe, roku 1993. Podobnie jak jego poprzednicy zasilił on spółkę BASCO, a po zmianie bandery nazwany został „Lake Carling”. Do spółki tej w 1993 roku przekazano również m/s „Powstaniec Warszawski” („Lake Oneida”) oraz m/s „Turoszów” („Lake Avery”). Flotę PŻM wzbogacił w omawianym roku również ostatni z serii masowców typu B-567 ze Stoczni Szczecińskiej – m/s „Nidanes”.
Jeszcze gorszy, jeśli chodzi o dostawy stoczniowe, był rok 1994. Oddano w nim do eksploatacji zaledwie jeden statek m/s „Clipper Eagle”, w którego własności PŻM posiadała 50 proc. udziałów. Pozostała część należała do peżetemowskiego partnera ze spółki Polclip (rejestrowy właściciel statku) – kompanii Clipper Denmark. Masowiec wybudowała Stocznia Szczecińska w ramach nowej serii B-570 (16 900 DWT).
W roku 1995 do eksploatacji weszły kolejne trzy jednostki ze Stoczni Szczecińskiej, typu B-570: m/s „Clipper Falcon” (do spółki Polclip), a także dwa statki zarejestrowane w drugim rejestrze norweskim NIS: m/s „Fjordnes” (inauguracyjne wodowanie na pochylni Odra Nowa) oraz m/s „Fossnes” (pierwsze w historii Stoczni Szczecińskiej wodowanie „na szelkach”). Przepisy NIS wymagały, aby obiema jednostkami dowodzili norwescy kapitanowie. Obie też przeszły do pięcioletniego czarteru we wspomnianej już norweskiej kompanii Jebsens.
Inny statek zakupiony we wspomnianym roku pochodził ze stoczni w Warnie. Była to „Daria” (41 200 DWT) – jednostka miała zostać przekazana właścicielowi w „podróży dziewiczej” na redzie Pireusu. Statek nie został oficjalnie zakontraktowany przez PŻM w stoczni, ale został zakupiony jako „Taria”, gdy znajdował się na pochylni stoczniowej u jednego ze znanych światowych spekulantów żeglugowych, Rosjanina Siergieja Kauzowa. Kiedy jednak w 1995 ceny statków poszły w górę, sprzedający rozmyślił się ze sprzedażą, ponieważ za statek na rynku mógł uzyskać już 10 proc. więcej niż zapisane było w kontrakcie z PŻM. Dostawa statku w Grecji ciągnęła się przez miesiąc. A PŻM w obawie, że statek zostanie uprowadzony, nakazała areszt jednostki. W tym czasie w sądzie londyńskim odbyły się cztery rozprawy, w wyniku których uznano rację PŻM. Mając korzystne rozstrzygnięcie sądowe i zagrożenie siłowego przejęcia statku przez Kauzowa, kpt. ż. w. Ryszard Niemiec podjął bardzo odważną decyzję wyjścia w morze.
Obawialiśmy się, że Kauzow zaaresztuje jednostkę, więc musieliśmy szybko wyjść w morze. Z powodu sztormu nie dotarła do nas barka z zaopatrzeniem, a członkowie załogi dostarczani byli sukcesywnie pilotówką. Chociaż na statku było niewiele jedzenia pozostawionego przez poprzednią załogę, nakazałem wyjście w morze. Pospiesznie przemalowaliśmy „Tarię” na „Darię” oraz zmieniliśmy banderę liberyjską na cypryjską. Wzięliśmy kurs na Odessę. Pech chciał, że z powodu cypryjskiej bandery nie mogliśmy zrobić zaopatrzenia również w Bosforze (z powodu konfliktu na Cyprze Turcja stosowała embargo handlowe na statki z cypryjską banderą). Załoga mogła się więc najeść dopiero w Odessie. Cała przygoda zakończyła się jednak szczęśliwie – wspomina kpt. ż.w. Ryszard Niemiec
W 1995 roku PŻM, wkraczając po dwudziestu pięciu latach ponownie na szlaki promowe, odebrała z norweskiej stoczni Langsten Slip & Batbyggeri A/S w Tomrefjord, nowoczesny superprom m/f „Polonia”. Uroczyste podniesienie bandery odbyło się 27 maja 1995 roku w strugach deszczu, w Świnoujściu, a już 1 czerwca „Polonia” wyruszyła w swój pierwszy rejs. Eksploatacją promu zajęła się nowo utworzona spółka Unity Line, którą założyła w lipcu 1994 Żegluga Polska S.A. oraz „Euroafrica” Shipping Lines Ltd. (po 50 proc. udziałów).
Zaproszona do przedsięwzięcia pod nazwą Unity Line (Linia Jedności) Polska Żegluga Bałtycka, nie tylko wycofała się z pomysłu wspólnego serwisu, ale miesiąc wcześniej otworzyła nową linię ze Świnoujścia do Malmoe, pozostawiając połączenie do Ystad przez miesiąc bez promu.
W tym samym roku zakupiono od kanadyjskiej kompanii Fednav cztery statki z rynku second-hand: 14-15-letnie wówczas jednostki typu maxi-lake (35-38 tys. DWT). Były to: „Lake Superior” (ex. „Federal Thamos”), „Lake Michigan” (ex. „Federal Maas”), „Lake Ontario” (ex. „Federal Danube”), „Lake Erie” (ex. „Federal Ottawa”), a także od singapurskiej kompanii Cosco 15-letni statek „Lake Marion” (ex. „Roc Sea”).
Ostatecznie zatem 31 grudnia 1995 roku flota PŻM składała się ze 101 statków w grupie podstawowej (nośność całkowita 2.906.391 DWT) oraz 18 statków (532.107 DWT), w których PŻM posiadała od 50 do 100 proc. udziałów.
Niesprzyjający rynek frachtowy
Początek lat 90. na rynku frachtowym charakteryzował się ogólnym zastojem. Zła sytuacja w gospodarce światowej powodowała zmniejszony popyt na większość podstawowych surowców, natomiast po stronie podaży tonażu wystąpiła bardzo negatywna tendencja eksploatowania coraz starszych statków, co spowodowało, że wielkość światowej floty gwałtownie rosła.
W PŻM kryzys na rynku frachtowym w latach 1990-1993 miał oczywiście odzwierciedlenie w mniejszych wpływach. W dalszym ciągu także notowano powolny, acz systematyczny spadek ilości ładunków znajdujących się w polskiej gestii. W tym czasie ilość tych ładunków osiągnęła już poziom zaledwie 10 procent. Powodowało to, że statki PŻM stawały się w polskich portach coraz rzadszymi gośćmi, a to z kolei skutkowało wzrostem kosztów z tytułu utrzymania załóg (podmiany, prowiant) oraz eksploatacji jednostek.
Pomimo rynkowej bessy armator zachował większość utworzonych w latach 80. tras ładunkowych, a także bardziej zacieśnił współpracę z dwoma światowymi potentatami branży spożywczej – firmami Cargill i Toepfer. W 1991 roku statki Zakładu Trampingu Oceanicznego tylko na zlecenie tych dwóch kompanii przewiozły ok. 47 proc. swoich ładunków. Dla Cargilla było to 4 mln ton zboża i produktów zbożowych przewożonych z Wielkich Jezior i Zatoki Meksykańskiej do Europy, a także z Europy Zachodniej do Arabii Saudyjskiej. Dla firmy Toepfer z kolei było to 2,8 mln ton zbóż transportowanych również z Wielkich Jezior Amerykańskich i Zatoki Meksykańskiej do Europy. W 1991 roku wznowiono również współpracę z Rolimpexem – dla tej centrali handlu zagranicznego przewieziono z obu Ameryk do kraju ogółem 450 tys. ton zbóż. Zmniejszył się natomiast przewóz ziarna z Zatoki Meksykańskiej do Japonii dla Dreyfusa. Pacyfik był bowiem wówczas mało opłacalny, poza tym występowały trudności z ładunkami powrotnymi. W Zakładzie Trampingu Oceanicznego znakomicie radziły sobie argentyńskie „ziemie”, które przewoziły z IJmuiden w Holandii do Cleveland, Chicago i Detroit elementy stalowe, z powrotem zaś zabierając z Duluth i Thunder Bay zboże. Duże kłopoty natomiast z zatrudnieniem miały duńskie panamaxy. Obciążone dodatkowo ogromnymi kosztami z tytułu spłat rat leasingowych, już na początku swojej eksploatacji przynosiły ok. 5 mln USD strat rocznie.
W znacznie gorszej sytuacji po odejściu polskiej masy ładunkowej był Zakład Trampingu Europejskiego. Statki tu eksploatowane woziły również zboże – dla Toepfera (224 tys. ton w 1991) oraz firmy Continental (110 tys.), a także z Francji do Włoch i Grecji. Ponadto m.in.: pasze – z USA lub Indii do Europy Zachodniej, polski rzepak (200 tys. ton) – do Hamburga, Rotterdamu, Izraela i Meksyku, siarkę – do Francji i Hiszpanii, węgiel – do Irlandii, Włoch i Holandii. Holendrzy ostatecznie jednak wycofali się z importu polskiego węgla, ponieważ kopalnie przekazywały wówczas Węglokoksowi surowiec najgorszej jakości.
Stosunkowo dobre wyniki eksploatacyjne pomimo kryzysu osiągał Zakład Zbiornikowców i Usług Armatorskich PŻM w Gdyni. Przewoził on swoimi czterema zbiornikowcami płynną siarkę w tradycyjnych relacjach, m.in. do Wielkiej Brytanii, Francji i Holandii, przy okazji jednak zdobywając nowe rynki. W 1993 roku takim rynkiem, który na stałe już otworzył się dla PŻM, była Japonia. Jako pierwszy w czarter do japońskiego koncernu Mitsubishi oddany został m/t „Zagłębie Siarkowe” (w 1996 roku rynek ten zacznie obsługiwać m/t „Penelope”). W zakładzie tym pływał jeszcze wówczas statek flagowy PMH – m/t „Zawrat”. Pracował on na rachunek obcy i obsługiwał bałtycką platformę wiertniczą „Petrobaltic”. Rocznie przewoził ok. 1 mln ton ropy naftowej. W listopadzie 1995 roku „Zawrat” oddany został w czarter maltańskiej spółce Cape Verde Shipping Ltd. a w kolejnym roku już jako „Astra” został sprzedany.
Powstaje pomysł dywersyfikacji PŻM
W grudniu 1991 roku w peżetemowskim ośrodku w Pogorzelicy odbyła się wyjazdowa narada zarządu, członków Rady Pracowniczej oraz związków zawodowych PŻM, na której nowy dyrektor naczelny Franciszek Makarewicz przedstawił kierunki rozwoju przedsiębiorstwa na kolejne lata. Jako główny cel uznał on przemianę PŻM w holding żeglugowo-handlowo-przemysłowy, z rychłą prywatyzacją i sprzedażą akcji przedsiębiorstwa na rynku. Całość firmy miała zostać rozczłonkowana na kilkadziesiąt spółek o jasno określonym zadaniu. Trzonem miały stać się spółki zarządzające flotą, oddzielone wyraźnie od pozostałych podmiotów holdingu, które miałyby charakter usługowy wobec floty. Aby zmniejszyć ryzyko finansowej zapaści w czasach kryzysów żeglugowych, dyr. Franciszek Makarewicz zaproponował szeroką dywersyfikację działalności firmy, m.in. w sektorach: konsultingowym, brokerskim, czarterowo-agencyjnym, kadrowym, turystycznym, handlowym oraz transportu lotniczego i drogowego. Do tak zdefiniowanej działalności miały zostać powołane oddzielne spółki, które – chociaż w Grupie PŻM – pracowałyby na swój własny rachunek, z naczelnym celem osiągnięcia zysku. Obok własnych spółek PŻM miała aktywnie włączać się w układy kapitałowe z obcymi partnerami. Obecni na spotkaniu w Pogorzelicy członkowie samorządu pracowniczego oraz związków zawodowych z dużym sceptycyzmem przyjęli jednak pomysły dyrektora Makarewicza. Nie podobał im się pomysł dywersyfikacji firmy a tym bardziej jej prywatyzacja.
Pomimo sceptycyzmu przedstawicieli załogi, od początku 1992 roku rozpoczęto tworzenie holdingu, zwanego odtąd Grupą PŻM. Jako jedna z pierwszych pod hasłem: „Tam, gdzie jesteśmy, niebo jest zawsze błękitne” powstała spółka Blue Sky Carrier. Miała ona zająć się transportem lotniczym, pasażerskim i towarowym na trasach krajowych oraz europejskich. Jej udziałowcami zostali: Żegluga Polska S.A. (49 proc.), prywatna firma lotnicza „Aerogryf” (50 proc.) oraz spółka Polsteam Consulting (1 proc.). Na początku firma dysponowała jednym siedemnastoosobowym samolotem Turbolet L-410, zaś w trakcie działalności firmy dokupiono jeszcze dwie maszyny tego typu. Od Duńczyków wydzierżawiono również na dwa lata nowoczesną maszynę typu Jetstream 31 (18 miejsc).
Przy dużym oporze Rady Pracowniczej PŻM, która od początku przeciwna była angażowaniu się armatora w transport lotniczy, oraz pod wpływem czynników zewnętrznych, spółce BSC nie udało się ostatecznie utrzymać na rynku. Loty ze Szczecina do Wrocławia, Hamburga i Malmoe musiały zostać przerwane albo ze względów technicznych albo ekonomicznych (niskie obłożenie lotów). Również próba przeniesienia działalności spółki do Afryki nie powiodła się : jeden z turboletów po prostu się zepsuł, drugi zaś zaaresztowano za długi lokalnej firmy dzierżawiącej samolot. Ostatecznie 21 lipca 1995 roku decyzją wspólników spółka została postawiona w stan likwidacji. Długi wysokości 2 mln dolarów pokryć musiał jej właściciel, czyli Żegluga Polska S.A. (przed likwidacją BSC – ŻP odkupiła udziały od Aerogryfu).
Znacznie lepszy natomiast efekt dało powołanie w sierpniu 1992 spółki Polsteam Brokers. Do czasu utworzenia tego podmiotu monopolistą w akwizycji ładunków dla PŻM była firma Polfracht w Gdyni. Polfracht, jak wiemy, towarzyszył szczecińskiemu armatorowi od chwili jego powstania w 1951 roku. Działając przez cały ten czas w warunkach braku konkurencji służby gdyńskiego akwizytora uległy pewnemu skostnieniu, co widoczne m.in. było w spadającym aż do 1992 roku wolumenie ładunków przewożonych statkami PŻM. Po utworzeniu spółki Polsteam Brokers przewozy te zaczęły znów rosnąć.
W lipcu 1993 roku na miejsce Zakładu Trampingu Oceanicznego, Zakładu Trampingu Europejskiego oraz Zakładu Zbiornikowców i Usług Armatorskich powstały trzy spółki eksploatacyjne: Polsteam Oceantramp, Polsteam Shortramp oraz Polsteam Tankers. Spółkom oddano w zarząd całość floty Żeglugi Polskiej S.A. i PŻM, za co otrzymywały one wynagrodzenie w postaci tzw. Management Fee, rozliczanego następnie z właścicielem. Powołanie spółek zarządzających było być może dobrym pomysłem – świadczyć mogą o tym choćby lepsze wyniki osiągane na poszczególnych grupach tonażowych w kolejnych latach. Jednak brak jednoznacznego prawa podatkowego, mającego zastosowanie przy tego rodzaju holdingowych konstrukcjach (podwójne naliczanie tego samego podatku VAT właścicielowi i spółkom), oraz skomplikowany obieg dokumentów spowodował, że wszystkie trzy Polsteamy działały w Grupie PŻM jedynie pięć lat i w 1999 roku zostały zlikwidowane.
W tym samym okresie powołano spółkę Polsteam Zaopatrzenie, powstałą z przekształcenia Zakładu Zaopatrzenia i Transportu. Spółka ta otrzymała od PŻM całe zapasy materiałowe, z klauzulą, że jeśli się skończą, będzie ona musiała pokrywać zakupy z własnych środków. W kolejnych latach swojej działalności Polsteam Zaopatrzenie bezskutecznie próbowała się usamodzielnić, wychodząc z usługami na wolny rynek. Ostatecznie generując coraz większe straty i przyczyniając się – z powodu swoich długów wobec kontrahentów zachodnich – do aresztu w 1998 roku trzech peżetemowskich statków, została w 1999 roku postawiona w stan likwidacji.
W ramach budowania Grupy PŻM w latach 1992 i 1993 powstały również samodzielne spółki zagraniczne: Polsteam USA w Nowym Jorku, Polsteam U.K. w Londynie (wystąpiono jednocześnie z GAL Nowy Jork i GAL Londyn), Polsteam Luxembourg (udział rządu Luksemburga w sponsorowaniu przedsięwzięcia), Polsteam Benelux w Rotterdamie, Polsteam Iberia w Madrycie oraz Polsteam Agencia de Navegacao w Rio de Janeiro.
Bardzo dobrą okazała się za to idea wskrzeszenia w PŻM żeglugi promowej. Na potrzeby eksploatacji supernowoczesnego wówczas promu „Polonia” w lipcu 1994 roku powołano spółkę Unity Line, w której skład weszły początkowo trzy podmioty: Polska Żegluga Bałtycka, „Euroafrica” Shipping Lines Ltd. oraz Żegluga Polska S.A. W trakcie budowy „Polonii” ze spółki wycofała się PŻB, motywując swoje działanie niewiarą w powodzenie finansowe przedsięwzięcia. Pozostałe więc: Żegluga Polska i Euroafrica, podzieliły się udziałami w spółce Unity Line po połowie. Unity Line, obok „Polonii” zajęła się również eksploatacją dwóch promów kolejowo-samochodowych należących do Euroafriki: m/f „Jan Śniadecki” oraz m/f „Mikołaj Kopernik”. Już w pierwszym roku działalności spółka promowa objęła 40 proc. udział w przewozach pasażerskich na liniach ze Świnoujścia do południowej Skandynawii.
Stery przedsiębiorstwa obejmuje Janusz Lembas
Współpraca Rady Pracowniczej z dyrektorem naczelnym w latach 1993-1994 wyraźnie się nie układała. Rada zarzucała dyrektorowi przede wszystkim brak współpracy i niekonsultowanie decyzji mających istotne znaczenie dla firmy. Finanse przedsiębiorstwa były wciąż w opłakanym stanie, tymczasem dyrektor angażował się – zdaniem rady – w zupełnie zbyteczne inwestycje. Dyrektor zamiast kupować statki, kupował samoloty – argumentowali członkowie samorządu. Kupił też niepotrzebny nikomu zrujnowany zameczek w Międzylesiu w Kotlinie Kłodzkiej. Choć w skali tak dużego przedsiębiorstwa zakupy te nie były jakimś ogromnym wydatkiem, jednak dodatkowo pogrążały finansowo pustą kasę PŻM. Stały się też one bezpośrednim powodem do podjęcia decyzji przez Radę Pracowniczą o odwołaniu dyrektora Makarewicza.
7 kwietnia 1994 roku Rada Pracownicza odwołała z funkcji dyrektora naczelnego Franciszka Makarewicza, powierzając jednocześnie funkcję tymczasowego kierownika ówczesnemu prezesowi Żeglugi Polskiej S.A. Januszowi Lembasowi. W czerwcu 1994 roku Janusz Lembas wygrał ogłoszony przez Radę Pracowniczą konkurs i został nowym dyrektorem naczelnym PŻM.
W momencie obejmowania funkcji dyrektora naczelnego przez Janusza Lembasa ogólna sytuacja przedsiębiorstwa była już naprawdę zła. Od 1992 roku firma przynosiła straty, a przyjmowanie corocznego bilansu przez Radę Pracowniczą kończyło się zwyczajowym: „straty będą pokryte zyskiem przyszłych lat”. Tymczasem zysków tych nie było. Firma straciła płynność finansową i aby funkcjonować, brała kolejne kredyty krótkoterminowe.
Od początku lat 90. wzrastał także – i tak już bardzo uciążliwy – fiskalizm państwa. Podniesiono m.in. do 75 proc. część dodatku dewizowego obciążonego podatkiem dochodowym. Te i inne przyczyny zdążyły już całkowicie pogrążyć Polskie Linie Oceaniczne. 19 kwietnia 1993 roku wprowadzono tam zarząd komisaryczny i rozpoczęto masowe zwalnianie pracowników (do 1995 odeszło 1500 osób, a dalsze 1900 pozostawało na urlopach bezpłatnych). PŻM trzymała się nadal.
Nowy dyrektor PŻM za swoje główne zadania przyjął: jak najszybsze osiągnięcie płynności finansowej, zwiększenie „elastyczności” w możliwościach pozyskania kredytów poprzez zmniejszenie ilości zastawionej floty, kontynuowanie prac nad stworzeniem nowego systemu zatrudniania marynarzy, dalsze budowanie struktury holdingowej Grupy PŻM, a także – co było zamierzeniem niezwykle ważnym – skonstruowanie planu odnowy tonażu. Za duży sukces uznać można podjęcie współpracy w celu finansowania nowych inwestycji z bankami polskimi. Początkiem tej współpracy był kredyt na 17,5 mln dolarów, jakiego udzieliło PŻM na zakup statku „Daria” konsorcjum banków prowadzone przez Pomorski Bank Kredytowy (pozostali partnerzy konsorcjum to: Bank Handlowy International S.A. Luxembourg oraz Wielkopolski Bank Kredytowy S.A.). Współdziałanie z rodzimymi instytucjami finansowymi kontynuowane było również przy realizacji kontraktu podpisanego w 1996 roku ze Stocznią Szczecińską. Warto jednak zauważyć, że chociaż banki były polskie, wymagały one jednak, by statek zarejestrowany był za granicą (niepolska hipoteka).
Zmiana bandery polskiej na obcą, na pływających już statkach, postępowała bardzo szybko, zwłaszcza w latach 1992-1994. W 1995 roku już połowa floty PŻM, liczącej wówczas 110 statków, podnosiła obce bandery. Jak wyjaśniał na łamach „Głosu Szczecińskiego” Janusz Lembas, proces ten był nieunikniony.
– Zmuszają nas do tego obowiązujące w kraju, niekorzystne dla polskich armatorów, przepisy ekonomiczne, prawne i celne – mówił Janusz Lembas. – Gdyby w Polsce istniały uwarunkowania wspierające narodową flotę, to nikt nie myślałby o reflagingu. Armator chcąc istnieć i być konkurencyjnym musi odnawiać flotę. Nikt na świecie nie kupuje statku wartości kilkudziesięciu milionów dolarów za gotówkę. Na te inwestycje zaciąga się kredyty. Polskie są tak drogie, że całe przedsięwzięcie czynią nieopłacalnym. Zaciągamy je więc w zagranicznych bankach. One pieniądze pożyczą, ale tylko na hipotekę statku. A ponieważ polska hipoteka nie jest akceptowana przez banki światowe, musimy statki rejestrować w krajach, których hipoteka znajduje akceptację. Ponadto znacznie tańsza jest eksploatacja statku pod obcą banderą. Niższe są koszty obsługi wynagrodzeń załogi, a marynarze lepiej zarabiają. Jest to bardzo istotne, bo pozwala nam zatrzymać wykwalifikowaną kadrę – wyjaśniał Janusz Lembas.
Polska Żegluga Morska od początku procesu reflagingu zawsze uznawała obcą banderę za zło konieczne. Jednocześnie apelowała bezpośrednio lub za pośrednictwem organizacji, do których należała, aby rząd pochylił się wreszcie nad tym problemem. Już w połowie lat 90. rozpoczęły się więc długie i jałowe dyskusje, w jaki sposób można byłoby przywrócić biało-czerwoną banderę na polskich statkach. Wynikiem tych niekończących się debat stał się m.in. dokument zatytułowany „Program zwiększenia międzynarodowej konkurencyjności polskiego transportu morskiego”. Program wskazywał te wszystkie instrumenty, które pomogły zahamować reflaging w innych krajach, i wskazywał rozwiązania korzystne dla krajowych firm. Dokument powstał we współpracy z Polską Żeglugą Morską i został przyjęty przez ówczesne Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej kierowane przez Bogusława Liberadzkiego. 18 grudnia 1994 roku zdobył także akceptację Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów po czym wylądował w jakiejś ministerialnej szufladzie. Podobny los spotkał również projekt utworzenia Polskiego Międzynarodowego Rejestru Statków, który według MTiGM miał wejść w życie już w 1996 roku.
Powstaje plan odnowy tonażu
Chwilowe ustabilizowanie kondycji finansowej armatora skłoniło zarząd przedsiębiorstwa do rozpoczęcia realizacji programu odnowy tonażu. Czas na to był najwyższy – w 1995 roku średnia wieku floty PŻM dochodziła już do 16 lat. Plan odbudowy floty na lata 1996-2000 po raz pierwszy przedstawiony został Radzie Pracowniczej 28 czerwca 1995 roku. Plan ten był swego rodzaju kompromisem pomiędzy rzeczywistymi oczekiwaniami spółek eksploatacyjnych a możliwościami finansowymi armatora.
Główne jego założenia przewidywały oddanie do 2000 roku minimum 24 statków, a maksimum 36, i wycofanie w tym samym czasie 35 jednostek. A zatem nawet w wersji najbardziej optymistycznej był to plan „na przetrwanie”: nie zakładał rozwoju floty, lecz jedynie utrzymanie potencjału na niezmienionym poziomie, przy obniżeniu wieku statków. Wartość wszystkich kontraktów stoczniowych miała oscylować pomiędzy 500 a 800 mln USD. Realizacja tak ambitnych zamierzeń oznaczała duże ryzyko – firma w dalszym ciągu bowiem nie posiadała pełnej płynności finansowej, a suma kredytów krótkoterminowych była niebezpiecznie wysoka. W dużej mierze zatem ówczesny zarząd, rozpoczynając tak szerokie inwestycje, wierzył w wysoki rynek frachtowy – przynajmniej w 1996 roku – oraz powodzenie planowanych działań obniżających koszty funkcjonowania przedsiębiorstwa, m.in. reflagingu kolejnych jednostek.
W 1996 roku podpisano dwa kontrakty stoczniowe: ze Stocznią Szczecińską S.A. na budowę trzech masowców o nośności 16 500 DWT i dwóch zbiornikowców do przewozu płynnej siarki o nośności 15 500 DWT oraz ze stocznią w Warnie na budowę czterech jednostek o nośności 41 500 DWT (bliźniacze do m/s „Daria”). Budowę wszystkich tych jednostek finansować miały polskie banki – m.in. BIG oraz Bank Handlowy. Sam kontrakt szczeciński miał wartość 100 mln dolarów. Zawarto również umowę z jednym z armatorów brytyjskich na zakup jednostki o nośności 18 500 DWT, znajdującej się w trakcie budowy w indonezyjskiej stoczni w Surabai. Miała zostać następnie zaadaptowana na potrzeby przewozów płynnej siarki. Niestety znaczne opóźnienia stoczni spowodowały, że PŻM musiała odstąpić od kontraktu i przebudować w 1999 roku na siarkowiec jeden ze swoich masowców – m/s „Fjordnes”. Na jednostkę tę czekał już bowiem czarterujący z gotowym długoterminowym kontraktem przewozowym.
14 października 1997 roku podpisano również kontrakt z japońską stocznią Mitsui Engineering & Shipbuilding na budowę pięciu „jeziorowców” (lake-max), a więc statków o nośności 34 600 DWT. Wartość kontraktu wyceniono na ponad 100 mln dolarów. Jednostki z Japonii miały wchodzić do eksploatacji w latach 1999-2000 i zastąpić statki typu „ziemia”, które w czasie odbioru nowych „jeziorowców” przekroczyłyby wiek 15 lat.
Łącznie w latach 1996-1997 zamówiono 14 statków na ogólną kwotę 350 mln USD. Niestety, przy bardzo niskim rynku udział własny w inwestycjach pochodził w mniejszym stopniu z wpływów z eksploatacji statków, w większym natomiast z drogich kredytów komercyjnych. Na zaliczki związane z programem inwestycyjnym wydano do połowy 1998 roku 50 mln USD. ©℗
Krzysztof GOGOL