Czas w literaturze i w popkulturze

Koniec i początek roku sprzyjają refleksji. Nie u wszystkich – w moim przypadku jednak tak. Nie są to przy tym głębokie rozważania nad sensem lub bezsensem istnienia ani nad przemijaniem jako takim. Częściej patrzę w przeszłość niż w przyszłość. Czas widzę raczej sloganowo niż obrazowo. A jeśli myślę słowami, brzmi to mniej więcej tak: rach-ciach, w mgnieniu oka, pierdut – i nie ma, czas leci, zegar tyka, chwila-moment i poooszło!

Powiedzeń związanych z czasem jest bez liku – i to w różnych kulturach, systemach myślenia, czy religiach. Są one wypadkową obserwacji oraz mądrości przekazywanej z pokolenia na pokolenie. O tym, że czas należy dobrze wykorzystać, przypomina nam powiedzenie „Czas to pieniądz”, przypisywane Benjaminowi Franklinowi, którego portret widnieje na studolarowym banknocie.

Czas bywa także najlepszym medykiem – „Czas leczy rany”. Zmusza również do działania bez zbędnej zwłoki: „Komu w drogę, temu czas”. Upływ czasu uczy pokory i cierpliwości, ale też przypomina, by nie odkładać spraw na później.

W języku polskim mamy wiele przysłów i powiedzeń związanych z - było nie było – abstrakcyjnym pojęciem, jakim jest czas. Można je podzielić na różne kategorie. Jedne uczą szacunku, inne przestrzegają, a jeszcze inne zmuszają do refleksji. Gdy mówimy „Szkoda czasu i atłasu”, dajemy do zrozumienia, że nie warto wkładać wysiłku w coś, co nie przyniesie efektu. Powiedzenie to przypisywane jest królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, który w ten sposób miał określić panegiryk napisany na atłasie na jego cześć.

„Co nagle, to po diable” to z kolei przestroga przed pośpiechem prowadzącym do błędów. W kategorii nieuchronności i przemijania znajdują się powiedzenia przypominające, że czasu nie da się zatrzymać ani cofnąć: „Czas ucieka, wieczność czeka”. Jest tu również „ząb czasu”, mówiący o destrukcyjnym wpływie upływających lat na ludzi i przedmioty. Na drugim biegunie znajdują się słowa z Księgi Koheleta: „Wszystko ma swój czas” – idą jednak w parze z bardziej ostatecznym stwierdzeniem: „Wybiła ostatnia godzina”.

Pojęciem czasu i jego wpływem na nasze życie od wieków fascynują się artyści i filozofowie. Jednym z najbardziej znanych cytatów polskiej poezji są słowa księdza Jana Twardowskiego: „Śpieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą”. Pochodzą one z wiersza „Śpieszmy się”, napisanego w 1971 roku i poświęconego poetce Annie Kamieńskiej. Inny znany cytat to słowa Wisławy Szymborskiej: „Żaden dzień się nie powtórzy, nie ma dwóch podobnych nocy…”.

Chyba najsłynniejszym filozoficznym określeniem zmienności czasu są słowa Heraklita z Efezu – „panta rhei”, czyli „wszystko płynie”. Wielcy mędrcy, tacy jak Budda czy Lao Tzu, ujmowali ten problem podobnie: „Problem polega na tym, że myślisz, że masz czas” oraz „Czas jest tworem. Mówienie: »nie mam czasu« jest jak mówienie: »nie chcę«„.

Czas na dobre zadomowił się również w popkulturze. Na piedestale, nieprzerwanie od 1973 roku, stoi utwór „Time” zespołu Pink Floyd. Roger Waters przestrzegał w nim przed niezauważalnym trwonieniem czasu na błahe czynności.

A gdzie w Szczecinie znajdziemy taką przestrogę? Na wieży zegarowej Zamku Książąt Pomorskich. Umieszczono tam sentencję pochodzącą z poezji Horacego, a wzywającą do pełnego wykorzystania teraźniejszości i cieszenia się chwilą, bo przyszłość pozostaje niepewna.

Tak więc – łapmy dzień. Carpe diem.

Krzysztof ŻURAWSKI