11 listopada 1918 roku stał się symbolem powrotu Polski na mapę Europy. Niepodległość nie była jednak dziełem jednego dnia ani zasługą jednego środowiska. Poprzedziły ją dziesięciolecia wysiłków, działania wojskowe i dyplomatyczne oraz przełom wywołany I wojną światową. Tej drodze towarzyszył Orzeł Biały — znak polskiej tożsamości, obecny również na czapkach żołnierzy walczących o własne państwo.
Po rozbiorach: różne drogi do wspólnego celu
W 1795 roku, po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej, Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata. Nie zniknęło jednak dążenie do odzyskania państwa. W XIX wieku nadzieje wiązano z Napoleonem i Księstwem Warszawskim, podejmowano powstania, a zarazem rozwijano edukację, polskie instytucje i działalność gospodarczą. Po klęskach powstania listopadowego i styczniowego coraz wyraźniej dostrzegano, że przyszła niepodległość wymaga nie tylko walki, lecz także dobrze zorganizowanego społeczeństwa.
Na przełomie XIX i XX wieku różniły się również koncepcje polityczne. Józef Piłsudski przygotowywał kadry do czynu zbrojnego, licząc na wykorzystanie konfliktu między zaborcami. Roman Dmowski podkreślał znaczenie dyplomacji i poparcia międzynarodowego. Choć ich drogi były odmienne, obie odegrały rolę w procesie odradzania się Polski.
Wielka wojna otwiera szansę
Latem 1914 roku Rosja, Niemcy i Austro-Węgry znalazły się po przeciwnych stronach frontu. Po raz pierwszy od pokoleń konflikt zaborców stworzył realną możliwość działania na rzecz niepodległości, choć żadne z tych mocarstw nie zamierzało od razu przyznać Polakom pełnej suwerenności.
W Galicji od lat działały organizacje przygotowujące przyszłych żołnierzy. 6 sierpnia 1914 roku 1. Kompania Kadrowa pod dowództwem Józefa Piłsudskiego wyruszyła z Krakowa i przekroczyła granicę zaboru rosyjskiego. Nie wywołała oczekiwanego powszechnego powstania, ale pokazała, że Polacy ponownie organizują własne oddziały z myślą o niepodległym państwie.
W sierpniu 1914 roku rozpoczęto organizowanie Legionów Polskich u boku Austro-Węgier. Z czasem powstały trzy brygady, a służba w nich kształtowała kadry przyszłego Wojska Polskiego. Legioniści nie byli jeszcze żołnierzami suwerennej Rzeczypospolitej: ich formacja zależała od władz obcego państwa. Jednocześnie setki tysięcy Polaków służyły w armiach zaborczych, nieraz walcząc przeciwko sobie. Wojna dzieliła rodziny, ale zarazem przybliżała moment, w którym sprawa polska mogła powrócić do polityki europejskiej.
Sprawa polska na arenie międzynarodowej
W listopadzie 1916 roku Niemcy i Austro-Węgry ogłosiły zamiar utworzenia Królestwa Polskiego. Akt 5 listopada nie dawał niepodległości ani nie określał granic, lecz pokazywał, że kwestia polska stała się częścią wojennych planów mocarstw. Rok później doszło do kryzysu przysięgowego: część legionistów odmówiła złożenia wymaganej przysięgi, a Piłsudski został uwięziony w Magdeburgu. Ujawniło to granice współpracy z państwami centralnymi.
Polskie inicjatywy rozwijały się również poza ziemiami dawnej Rzeczypospolitej. Po rewolucjach w Rosji w 1917 roku powstawały polskie korpusy, między innymi I Korpus Polski pod dowództwem Józefa Dowbor-Muśnickiego. We Francji organizowano Armię Polską, nazywaną Błękitną Armią; jesienią 1918 roku jej dowództwo objął generał Józef Haller. Równolegle Roman Dmowski i Komitet Narodowy Polski zabiegali na Zachodzie o poparcie dla polskich postulatów.
W styczniu 1918 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson wskazał utworzenie niepodległej Polski z dostępem do morza jako jeden z punktów swojego programu pokojowego. Znaczenie sprawy polskiej rosło wraz z osłabieniem zaborców. Odbudowa państwa stawała się coraz bardziej realna dzięki połączeniu wysiłku wojskowego, dyplomacji i zmieniającej się sytuacji międzynarodowej.
Listopad 1918: odzyskiwanie własnej władzy
Jesienią 1918 roku wojna dobiegała końca, a państwa zaborcze przeżywały głęboki kryzys. Na ziemiach polskich powstawały ośrodki władzy i rozbrajano oddziały okupacyjne. 7 listopada w Lublinie ogłoszono powstanie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej. W Warszawie działała Rada Regencyjna, a 10 listopada z internowania powrócił Józef Piłsudski.
11 listopada Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu zwierzchnictwo nad wojskiem. Tego samego dnia podpisano rozejm na froncie zachodnim. 14 listopada Rada Regencyjna zakończyła działalność i przekazała mu pozostałe uprawnienia. Dlatego 11 listopada jest przede wszystkim datą symboliczną: odzyskiwanie niepodległości było procesem przejmowania władzy, organizowania instytucji i uzyskiwania międzynarodowego uznania.
Radości z wolności towarzyszyły trudności. Po latach zaborów i wojnie należało połączyć odmienne systemy prawne oraz gospodarcze, odbudować administrację i utworzyć wspólne siły zbrojne. Odrodzone państwo dopiero zaczynało kształtować swoje granice i miejsce w Europie.
Orzeł na czapce — znak odradzającej się Polski
Przez lata niewoli Orzeł Biały przypominał o ciągłości polskiej państwowości. Przed I wojną światową powrócił również na czapki organizacji strzeleckich. W 1913 roku Czesław Jarnuszkiewicz przygotował dla Związku Strzeleckiego wzór orła bez korony, z literą „S” na tarczy; Polskie Drużyny Strzeleckie używały z kolei odznaki z orłem w koronie. Legioniści nosili różne odmiany tych znaków, niekiedy również z literą „L”.
Po listopadzie 1918 roku polski orzeł stopniowo zastępował na żołnierskich czapkach oznaki armii zaborczych. W powstaniu wielkopolskim nosili go także ochotnicy, nieraz w przerobionych mundurach niemieckich. Drobny metalowy znak miał teraz nowe znaczenie: oznaczał już nie tylko nadzieję na własne państwo, lecz służbę odrodzonej Rzeczypospolitej.
Niepodległość, którą należało utrzymać
Listopad 1918 roku nie zakończył walk o przyszłość Rzeczypospolitej. Trwały starcia o Lwów i Galicję Wschodnią, a 27 grudnia wybuchło powstanie wielkopolskie, które odegrało zasadniczą rolę w przyłączeniu znacznej części Wielkopolski do Polski. W styczniu 1919 roku odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego. O granicach dyskutowano też podczas konferencji pokojowej w Paryżu, choć wiele sporów rozstrzygało się jeszcze w następnych latach m.in. wojna polsko -bolszewicka.
Odzyskanie suwerenności było więc początkiem następnego zadania: obrony granic i budowy państwa. Obok żołnierzy uczestniczyli w nim dyplomaci, urzędnicy, nauczyciele i mieszkańcy dawnych trzech zaborów.
Tworzyło się państwo polskie, które nazywamy II Rzeczypospolitą Polską. Wielonarodowy kraj o powierzchni 390 tys. km2, z wielkimi problemami i wielkimi wyzwaniami. Polska zbudowana od podstaw na ziemiach trzech zaborów powoli podnosiła się jako republika demokratyczna z wielopartyjnym systemem parlamentarno-gabinetowym
Tomasz Gliński
