środa, 23 sierpnia 2017.
Strona główna > Blogi > Ewa Kołodziejek > Wypadek i przypadek

Wypadek i przypadek

Wywietleń: 442

Tytułowych słów nie zawsze można używać wymiennie. Co prawda w podstawowym znaczeniu oba odnoszą się do ‘faktu’, to jednak wypadek jest ‘faktem, zdarzeniem, zajściem’, przypadek zaś – ‘faktem i zdarzeniem nieprzewidzianym, zbiegiem okoliczności’. Można powiedzieć, że wypadek jest jakoś umotywowany, gdy tymczasem przypadek jest zrządzeniem losu, zdarzeniem mającym nieznaną przyczynę. Mówimy: w tym wypadku, w takim wypadku, gdy chcemy powiedzieć: w tej okoliczności, wobec tego faktu. Gdy natomiast mówimy: czysty przypadek, to mamy na myśli jakiś traf, który się zdarzył z przyczyn niemożliwych do zbadania.

Ciekawostką historyczną, którą opisuje Witold Doroszewski w zbiorze „O kulturę słowa”, jest dawne znaczenie wyrazu wypadek ‘to, co z czegoś wypada’, które tak jest zilustrowane w podręczniku matematyki z XVIII wieku: „Odejmowanie jest działaniem, przez które jedna liczba odciąga się od drugiej. Wypadek z tego działania nazywa się reszta albo różnica”. Słowo wypadek może też oznaczać ‘wydarzenia’, np. wypadki historyczne, a gdy mówimy: wypadki chodzą po ludziach to mamy na myśli jakieś nieprzewidziane zdarzenia, których przyczynę można jednak jakoś ustalić.     

Z przypadkiem mamy natomiast do czynienia wówczas, gdy niczego nie można przewidzieć. W XVII wieku używano go też w znaczeniu ‘napad, napaść: „Nagłym przypadkiem nieprzyjaciela strwożeni, do obozu bieżeli”, co przekładając na współczesny język, można sformułować tak: „Przerażeni nagłą napaścią nieprzyjaciela, biegli do obozu”.

Przytoczone wyżej przykłady dawne i współczesne pokazują, że zakresy znaczeniowe obu słów częściowo na siebie zachodzą. Stąd pojawiające się często wątpliwości, kiedy używać słowa wypadek, a kiedy przypadek. Wskazówką może być dla nas stopień utrwalenia jakiegoś wyrażenia. Na pewno powiemy: na wszelki wypadek i od przypadku do przypadku. Ale we wszystkich innych utartych sformułowaniach możemy już sobie pozwolić na pewną swobodę, co potwierdza „Wielki słownik poprawnej polszczyzny” PWN, akceptując zarówno: w najlepszym przypadku i w najlepszym wypadku, w przypadku czegoś i w wypadku czegoś, przypadki chodzą po ludziach i wypadki chodzą po ludziach.

Chociaż autorzy słownika zauważają nadużywane wyrazu przypadek kosztem wyrazu wypadek (i nie pochwalają tego), to jednak nie kwalifikują jako niepoprawne sformułowań: Mnożyły się przypadki samowoli, Zdarzyło się kilka przypadków podpalenia samochodów, mimo że w obu zdaniach zalecają użycie słowa wypadek.

Niepoprawne jest natomiast słowo przypadek w wyrażeniach: na przypadek suszy i na wszelki przypadek. Tylko sformułowania: na wszelki wypadek i na wypadek czegoś są akceptowane przez normę językową.

Komentarze

Dodaj komentarz

Akceptuję regulamin. Link do regulaminu