poniedziałek, 21 sierpnia 2017.
Strona główna > Blogi > Ewa Kołodziejek > Obraźliwy

Obraźliwy

Wywietleń: 349

Napisał do mnie pan Tomek, miłośnik polszczyzny: „Zauroczony archaicznym językiem „Lalki” Bolesława Prusa zatrzymałem się na chwilę na słowie obraźliwy, którym Izabela Łęcka określiła Wokulskiego: Nie wiedziałam, że on taki obraźliwy. Czyli – obraził się. Kiedy pojawiło się takie zróżnicowanie znaczeniowe? Kiedy przymiotnik obrażalski wyparł przymiotnik obraźliwy? Proszę o słowo komentarza”.

Przymiotnik obraźliwy ma bardzo ciekawą etymologię. Otóż razem ze słowami obrazić, obraza wywodzi się od słów raz ‘uderzenie’, razić ‘uderzać, ranić, ciąć’: „Rezerwy powinny być tak ustawione, aby ich nie raziły kule armatnie nieprzyjaciela” – czytamy w „Słowniku języka polskiego” J. Karłowicza, A<>. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego z 1912 roku (zwanym słownikiem warszawskim). Obrazić miało w dawnej polszczyźnie znaczenie podobne: ‘uszkodzić na ciele, okaleczyć, zranić, uderzyć boleśnie’, co widać w zamieszczonych w tym słowniku przykładach: „Ręce tak obrażone miał, że broni trzymać nie mógł; Na ręku będą ciebie nosić, byś jako nie obraził o kamień nogi swojej”.

Wywodzący się od tych wyrazów przymiotnik obraźliwy i jego wariant obraźny miał kilka znaczeń: 1. ‘ostry, dokuczliwy, bolesny’: Żądło pszczoły bardzo obraźliwe; 2. ‘przykry, nieprzyjemny, nerwujący (tak w słowniku!), drażniący’: „Lutnia, gdy ją dobrze nastroją, jest wdzięczna w uszu ludzkich, odstrojona zaś jest przykra i obraźliwa”. Jak widać, oba znaczenia słowa obraźliwy przeszły już do historii. Natomiast trzecie znaczenie podane w przywoływanym słowniku jest aktualne do dzisiaj: ‘obrażający, ubliżający, obelżywy, złośliwy’: „Obmów się strzeżcie, potwarzy i przymówki na brata i żartów obraźliwych”.

Słownik warszawski notuje także przymiotnik obraźliwy w znaczeniu użytym przez autora „Lalki”: ‘skory do obrażania się, wrażliwy, drażliwy’. W tym sensie obraźliwy znalazł się także w „Słowniku języka polskiego” pod red. W. Doroszewskiego z 1963 roku, w którym obok niego widnieje już drugie synonimiczne hasło - obrażalski ‘obrażający się z byle powodu, obraźliwy’.

Gdy jednak zajrzymy do najnowszych słowników języka polskiego wydanych w XXI wieku, znajdziemy w nich słowo obraźliwy w dwóch znaczeniach: ‘obelżywy, ubliżający’, ale i ‘obrażający się z byle powodu, skłonny do obrażania się’, czyli w tym właśnie historycznym –  zdaniem pana Tomka – znaczeniu. Jak widać jest ono wciąż żywe i przez wiele osób (także przez piszącą te słowa) używane.

Natomiast przymiotnik obrażalski, który pojawia się we wszystkich współczesnych słownikach, nie wyparł przymiotnika obraźliwy, tylko jest jego potocznym synonimem, dlatego jego użycie powinno być ograniczone jedynie do komunikacji potocznej.

Ewa Kołodziejek

Komentarze

ZAUROCZONY !
Szanowna Pani...Czy mozna kogos nazwac dupkiem ( szwagier) i..jest to powod do obrazy tz. na amen ? Czy moze jest to slowo lagodne ? pozdrawiam BOGDAN
2017-07-21 14:00:12

Dodaj komentarz

Akceptuję regulamin. Link do regulaminu